Hâkim Boşanma Davasında Nelere Bakar? Duruşmada Neler Sorar?
Güncelleme tarihi: 26 Eki
Kısa cevap: Hâkim boşanma davasında önce, tarafların dilekçelerinde dayandığı ve hukuka uygun delillerle ispatlanan olaylar nedeniyle evlilik birliğinin, ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılıp sarsılmadığına bakar (TMK m.166/1); ardından bu olaylarda eşlerin kusur durumunu ve ortak çocuk varsa çocuğun üstün yararını değerlendirir. Boşanmanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz; tarafların ikrarı onu bağlamaz ve delilleri serbestçe takdir eder (Türk Medeni Kanunu (TMK) m.184). Duruşmalarda tarafları, tanıkları ve gerektiğinde idrak çağındaki çocuğu dinler.
✅ Hâkim kural olarak dilekçeler aşamasında (dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri) somut biçimde ileri sürülen olayları değerlendirir (Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m.141, m.194).
✅ Affedilen veya hoşgörüyle karşılanan olaylar kusur olarak yüklenemez; dava açıldıktan sonra yaşanan olaylar da kural olarak o davada boşanma sebebi olamaz. Velayet ve kişisel ilişkide ise yargılama sırasındaki gelişmeler de dikkate alınır.
✅ Tanığın olayı bizzat görmesi önemlidir; yalnız duyuma dayanan beyanlar kusuru ispatlamaya genellikle yetmez.
✅ Velayet, çocuk için nafaka ve dava süresince alınacak geçici önlemler konusunda hâkim kendiliğinden karar verebilir; yoksulluk nafakası ve tazminat ise talebe bağlıdır.
✅ Hâkim, taraflardan birinin istemi üzerine duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir (TMK m.184/6).
Bu rehber, boşanma davası açmış ya da kendisine dava açılmış ve duruşmada nelerle karşılaşacağını, hâkimin kararını hangi ölçütlere dayandıracağını öğrenmek isteyenler için hazırlanmıştır. Hâkimin değerlendirdiği olayları, duruşmanın aşamalarında sorulanları, kusurun nasıl belirlendiğini ve hâkimin hangi konularda kendiliğinden karar verebildiğini bulacaksınız.
Hâkim boşanma davasında neye göre karar verir?
Hâkim, ispatlanan olayların evlilik birliğini temelinden sarsıp sarsmadığına ve bu olaylardaki kusur durumuna göre karar verir; kusur, hem davalının az da olsa kusurlu olup olmadığı hem de tazminat ve nafaka gibi fer'i sonuçlar bakımından önemlidir. Bu yazı genel boşanma sebebine (TMK m.166) dayanan davaları esas alır. Boşanma davaları bakımından TMK m.184 ayrıca özel ispat kuralları koyar.
Kural | Anlamı | Dayanak |
Vicdani kanaat | Hâkim, boşanmanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz | TMK m.184/1 |
Yemin yasağı | Hâkim bu olgular hakkında taraflara yemin öneremez | TMK m.184/2 |
İkrarın bağlamaması | Tarafların bu konudaki her türlü ikrarı hâkimi bağlamaz | TMK m.184/3 |
Delillerin serbestçe takdiri | Hâkim kanıtları serbestçe takdir eder | TMK m.184/4 |
Fer'i anlaşmaların onayı | Boşanmanın fer'i sonuçlarına ilişkin anlaşmalar hâkim onaylamadıkça geçerli olmaz | TMK m.184/5 |
Gizli duruşma | Taraflardan birinin istemi üzerine duruşma gizli yapılabilir | TMK m.184/6 |
Kanunun takdir yetkisi tanıdığı veya durumun gereklerini ya da haklı sebepleri göz önünde tutmayı emrettiği konularda hâkim hukuka ve hakkaniyete göre karar verir (TMK m.4). Her hükümde olduğu gibi boşanma kararının gerekçesinde de tarafların iddia ve savunmalarının özeti, uyuşmazlık konuları, delillerin tartışılması ve sabit görülen vakıalar gösterilmelidir (HMK m.297/1-c).
Hâkim hangi olayları değerlendirir?
Hâkim kural olarak tarafların dilekçelerinde somut biçimde dayandıkları olayları değerlendirir. Taraflar dayandıkları vakıaları ispata elverişli şekilde somutlaştırmak ve hangi delilin hangi vakıa için gösterildiğini belirtmek zorundadır (HMK m.194). İddia ve savunma cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle serbestçe genişletilebilir; bu aşamadan sonra ancak karşı tarafın açık muvafakati veya ıslah yoluyla genişletilebilir (HMK m.141). Dilekçelerde yer almayan bir olay tanık tarafından anlatılsa bile kural olarak kusura esas alınmaz.
Olaylar değerlendirilirken eşlerin barışıp barışmadığına da bakılır. Bir olaydan sonra eşlerin barıştığı, olayı affettikleri ya da en azından hoşgörüyle karşıladıkları anlaşılırsa, o olay karşı tarafa kusur olarak yüklenemez. Aynı evde yaşamaya devam etmenin affetme sayılıp sayılmayacağı somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Dava açıldıktan sonra yaşanan olaylar da o davada boşanma sebebi olamaz. Bu kural kusur belirlemesi içindir; velayet ve kişisel ilişki konusunda hâkim yargılama sırasında meydana gelen gelişmeleri de göz önünde tutar (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 01.12.2021, E. 2021/9109, K. 2021/8993). Affetmenin şartları ve sonuçları için boşanma davasında affetme ve hoşgörü yazımıza bakabilirsiniz.
Yargıtay Uygulaması: Affedilen olaylar kusur sayılmaz
Affedilmiş veya hoşgörüyle karşılanmış olaylar taraflara kusur olarak yüklenemeyeceği gibi bu olaylara dayanılarak boşanma kararı verilemez; davalıya yüklenebilecek başka bir kusur yoksa dava reddedilir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 23.01.2024, E. 2023/3233, K. 2024/428)
Eşler dava açıldıktan sonra bir araya gelip evlilik birliğini sürdürmüşse davadan önceki olaylar affedilmiş sayılır; dava tarihinden sonra meydana gelen olaylar da eldeki dava için boşanma sebebi oluşturmaz. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 23.05.2024, E. 2023/5024, K. 2024/3751)
Pratik sonuç: Barışmadan önceki olaylara dayanan bir dava, barışmadan sonra yaşanan ve ispatlanan bir kusurlu davranış yoksa reddedilebilir.
Süresinde cevap vermeyen davalının durumu
Cevap dilekçesi, dava dilekçesinin tebliğinden itibaren iki hafta içinde verilir. Cevabın bu sürede hazırlanması durum ve koşullara göre çok zor veya imkânsızsa, süre bitmeden başvuran davalıya mahkeme, cevap süresinin bitiminden itibaren işlemek üzere, bir defaya mahsus ve bir ayı geçmemek kaydıyla ek süre verebilir (HMK m.127). Süresinde cevap dilekçesi vermeyen davalı, davacının ileri sürdüğü vakıaların tamamını inkâr etmiş sayılır (HMK m.128); ancak eşine kusur yükleyen yeni olayları bu davada ileri sürme imkânını büyük ölçüde kaybeder. Kendi olaylarına dayanarak ayrı bir boşanma davası açabilir; bu dava ilk davayla birleştirilebilir.
Yargıtay Uygulaması: Süresinden sonra verilen cevaptaki vakıalar kusur sayılmaz
Davalının yasal süreden sonra verdiği cevap dilekçesinde ileri sürdüğü vakıalar hükme esas alınamaz ve davacıya kusur olarak yüklenemez. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 14.01.2021, E. 2020/5076, K. 2021/171)
Pratik sonuç: Olayların boşanma dilekçesinde veya süresinde verilen cevap dilekçesinde tarih ve yer belirtilerek eksiksiz yazılması, hâkimin hangi olayları değerlendirebileceğini doğrudan belirler.
Duruşmalarda hâkim hangi aşamada ne sorar?
Hâkimin soruları yargılamanın aşamasına göre değişir: ön incelemede uyuşmazlık konularını belirler, tahkikatta tarafları, tanıkları ve gerektiğinde çocuğu dinler, son aşamada ise tarafların son beyanlarını alarak hükmü verir.
Aşama | Hâkim ne yapar, ne sorar? | Dayanak |
Ön inceleme | Dava şartlarını ve ilk itirazları inceler; tarafların anlaştıkları ve anlaşamadıkları konuları tek tek tespit eder; tahkikat bu tutanak üzerinden yürür | HMK m.137, m.140 |
Tahkikat | Tarafları ileri sürülen vakıalar hakkında dinleyebilir, gerektiğinde bir tarafın isticvabına karar verir; tanıkları dinler; sosyal ve ekonomik durum araştırması, sosyal inceleme ve bilirkişi raporları alınır | HMK m.144, m.169; 4787 sayılı Kanun m.5 |
Sözlü yargılama ve hüküm | Taraflara tahkikatın tümü hakkında söz verir ve tahkikatın bittiğini bildirir; ardından aynı duruşmada sözlü yargılamaya geçer, son sözleri sorar ve hükmü açıklar. Taraflardan biri isterse duruşma en az iki hafta ertelenir; bu aşama için ayrıca davetiye gönderilmez | HMK m.184, m.186 |
Uygulamada ön incelemede eşlere barışma ihtimali ve anlaşmalı boşanmaya geçip geçemeyecekleri de sorulur. Kanundaki sulhe ve arabuluculuğa teşvik, tarafların serbestçe tasarruf edebileceği mali konular içindir; boşanma talebinin kendisi bu nitelikte değildir ve mali sonuçlara ilişkin anlaşmalar da hâkimin onayına bağlıdır (HMK m.137; TMK m.184/5). Aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar arabuluculuğa elverişli değildir (6325 sayılı Kanun m.1/2).
Son tanıkların dinleneceği duruşmada karar da açıklanabilir. Usulüne uygun davet edildiği hâlde geçerli bir özrü olmadan bu duruşmaya katılmayan taraf, son sözünü söyleme imkânını kaybeder ve yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (HMK m.150/2). Hâkim hükmü duruşmada kısa karar olarak açıklar; gerekçeli karar daha sonra yazılıp taraflara tebliğ edilir ve istinaf süresi bu tebliğden itibaren işler.
Avukatla takip edilen davalarda tarafın her duruşmaya bizzat katılması kural olarak zorunlu değildir. Hâkim tarafların dinlenmesine karar verirse taraflar duruşmaya davet edilir (HMK m.144); isticvaba karar verilirse taraf bizzat davet edilir ve bizzat gelmesi gerekir (HMK m.171, m.172). Avukatı olmayan taraflar duruşmalara bizzat katılmalıdır; avukatlı tarafı ise avukatı temsil eder. Usulüne uygun davet edilen taraflardan hiçbiri (ne kendisi ne avukatı) duruşmaya gelmezse dosya işlemden kaldırılır; üç ay içinde yenilenmeyen dava açılmamış sayılır ve yenilenen dava bir kez daha takipsiz bırakılırsa da açılmamış sayılır. Taraflardan yalnız biri gelmezse, gelen tarafın talebine göre yargılamaya gelmeyenin yokluğunda devam edilir veya dosya işlemden kaldırılır; geçerli bir özrü olmadan gelmeyen taraf yokluğunda yapılan işlemlere itiraz edemez (HMK m.150). Anlaşmalı boşanmada ise eşlerin duruşmada bizzat hazır bulunması gerekir (TMK m.166/3).
Hâkim taraflara ne sorar?
Hâkim tarafları davada ileri sürülen vakıalar hakkında dinleyebilir (HMK m.144). Davanın temelini oluşturan vakıalar hakkında bir tarafın isticvabına (sorguya çekilmesine) da karar verebilir (HMK m.169). İsticvaba özürsüz gelmeyen taraf kural olarak sorulan vakıaları ikrar etmiş sayılır (HMK m.171/2); ancak boşanma sebebini oluşturan olgular bakımından ikrar hâkimi bağlamadığından (TMK m.184/3), bu sonuç tek başına boşanmaya yetmez. Uygulamada sorular genellikle dilekçede anlatılan olayların ayrıntısına, eşlerin ne zamandan beri ayrı yaşadığına, barışma olup olmadığına, çocukların kiminle kaldığına ve tarafların gelir durumuna yönelir. Bir eşin karşı tarafın anlattığı olayları doğrulaması (ikrar etmesi) delil olarak değerlendirilir; ancak hâkimi bağlamaz ve bu olayların boşanmayı gerektirip gerektirmediğini hâkim takdir eder (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 16.10.2024, E. 2024/101, K. 2024/7537). Bu kural davanın kabulünden farklıdır: davanın kabulü ancak TMK m.166/3'teki şartlarla anlaşmalı boşanma sonucunu doğurur. Uygulamada çekişmeli boşanma duruşmaları kısa sürer ve avukatla takip edilen dosyalarda beyanlar çoğunlukla avukat aracılığıyla verilir. Tarafın duruşmada anlattıkları kendi iddiasını ispatlamaz; hâkim kararını dilekçelerde ileri sürülen olaylara ve bunları destekleyen delillere dayandırır.
Hâkim tanıklara ne sorar?
Hâkim önce tanığın kimliğini ve taraflarla yakınlığını tespit eder ve tanığa yemin ettirir; taraflara yemin önerme yasağı (TMK m.184/2) tanık yeminini kapsamaz. Ardından tanıktan bildiklerini anlatmasını ister ve olayı bizzat görüp görmediğini ya da kimden duyduğunu, olayın ne zaman ve nerede yaşandığını sorar. Tarafların ve avukatların soruları kural olarak hâkim aracılığıyla sorulur. Süresinde verilen tanık listesinde adı bulunmayan kişi duruşmaya getirilse bile kural olarak dinlenmez. Tanığın taraflardan birinin akrabası olması tek başına beyanını değersiz kılmaz; beyan diğer delillerle birlikte değerlendirilir. Ayrıntılar için boşanma davasında tanık yazımıza bakabilirsiniz.
Yargıtay Uygulaması: Duyuma dayalı tanık beyanı kusuru ispatlamaz
Tanık beyanları soyut izahlardan ibaret, duyuma ve yoruma dayalı ise ve kusura esas başka delil yoksa, eşin kusurlu bir davranışı ispatlanmış sayılmaz ve boşanma davasının reddi gerekir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 16.10.2024, E. 2024/101, K. 2024/7537)
Pratik sonuç: Tanık gösterilirken olayı bizzat gören kişilerin seçilmesi ve her tanığın hangi olay için dinleneceğinin belirtilmesi gerekir.
Hâkim çocukla görüşür mü?
Velayet uyuşmazlığında hâkim, olanak bulundukça ana ve babayı dinler (TMK m.182) ve idrak çağındaki çocuğun görüşünü alır. Çocuk uygulamada genellikle pedagog veya psikolog eşliğinde dinlenir; aile mahkemesi, uyuşmazlığın nedenlerine ilişkin araştırma ve inceleme yaptırmak ve görüş almak için psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır (4787 sayılı Kanun m.5). Çocuğun görüşü hâkimi bağlamaz; karar çocuğun üstün yararına göre verilir.
Yargıtay Uygulaması: İdrak çağındaki çocuğun görüşü alınmalıdır
İdrak çağındaki ortak çocuğun görüşüne başvurulmadan ve sosyal inceleme raporu alınmadan velayet hakkında karar verilmesi bozma sebebidir; çocuğun üstün yararı gerektirdiği takdirde görüşünün aksine de karar verilebilir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 03.02.2025, E. 2024/4163, K. 2025/804)
Pratik sonuç: İdrak çağındaki çocuğun açık tercihinden ancak bu tercihin çocuğun yararına aykırı olduğunu gösteren somut delil varsa ayrılınabilir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 14.09.2021, E. 2021/4855, K. 2021/6032). Velayet istenen dosyalarda hâkimin çocukla görüşmesi ve sosyal inceleme yaptırması olağan bir aşamadır; ebeveynin çocuğu bu görüşmeye yönlendirmesi çocuğun üstün yararı değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurabilir.
Hâkim kusuru nasıl belirler?
Hâkim önce tarafların ispatlanan kusurlu davranışlarını tek tek belirler, ardından eşleri kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu olarak nitelendirir. Kimin daha fazla kusurlu olduğu konusunda önceden belirlenmiş bir ölçü yoktur; her evlilik kendi olaylarıyla değerlendirilir.
Yargıtay Uygulaması: Kusur dereceleri ayrı ayrı belirlenir
Boşanmaya sebep olan olaylarda tarafların gerçekleşen kusurlu davranışları belirtildikten sonra eşlerin kusur durumu "kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu eş" şeklinde belirlenmelidir; kimin daha fazla kusurlu olduğu konusunda önceden bir ölçü konulamaz. (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 11.11.2020, E. 2020/2-244, K. 2020/881)
Pratik sonuç: Kusur derecesi yalnız boşanma kararını değil, tazminat ve yoksulluk nafakası taleplerinin sonucunu da belirler.
Kusur durumu | Boşanma davası (TMK m.166/1-2) | Maddi tazminat (TMK m.174/1) | Manevi tazminat (TMK m.174/2; Yargıtay uygulaması) | Yoksulluk nafakası (TMK m.175) |
Davalının hiçbir kusuru ispatlanamadı | Dava reddedilir | — | — | — |
Davacı kusursuz veya daha az kusurlu | Boşanmaya karar verilir | Talep eden kusursuz veya daha az kusurluysa ve menfaati boşanma yüzünden zedelenmişse kusurlu diğer taraftan istenebilir | Kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf kusurlu diğer taraftan isteyebilir; Yargıtay'a göre talep edenin de kusursuz veya daha az kusurlu olması gerekir | Talep edenin kusuru daha ağır değilse ve boşanma yüzünden yoksulluğa düşecekse istenebilir; yükümlünün kusuru aranmaz |
Eşit kusur | Boşanmaya karar verilir | Hiçbir taraf isteyemez | Yargıtay'a göre hiçbir taraf isteyemez | Diğer şartlar varsa her iki taraf isteyebilir |
Davacı daha ağır kusurlu, davalı az da olsa kusurlu | Davalı itiraz etmez veya kendisi de boşanmak isterse boşanmaya karar verilir. Davalı itiraz ederse dava reddedilir; itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar için korunmaya değer yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir (TMK m.166/2) | Daha ağır kusurlu davacı isteyemez; boşanmaya karar verilirse az kusurlu davalı diğer şartlar varsa isteyebilir | Daha ağır kusurlu davacı isteyemez; boşanmaya karar verilirse az kusurlu davalı diğer şartlar varsa isteyebilir | Daha ağır kusurlu davacı isteyemez; boşanmaya karar verilirse az kusurlu davalı diğer şartlar varsa isteyebilir |
Tablodaki "talep eden", tazminat veya nafakayı isteyen eştir; davacı da davalı da olabilir. Tablo TMK m.166/1-2'ye dayanan davalar içindir. Anlaşmalı boşanmada (TMK m.166/3) kusur araştırılmaz; fer'i sonuçlar eşlerin hâkimce uygun bulunan anlaşmasına göre belirlenir. Davanın reddinden sonra ortak hayatın yeniden kurulamaması hâlinde (TMK m.166/4) boşanma kararı için kusur aranmaz; ancak bu davada tazminat veya yoksulluk nafakası istenirse, bu talepler bakımından tarafların kusur durumu yine değerlendirilir (TMK m.174, m.175).
Yargıtay Uygulaması: Davalının kusuru olmadan boşanmaya karar verilemez
Daha fazla kusurlu tarafın da dava hakkı bulunmakla birlikte, boşanmaya karar verilebilmesi için davalının az da olsa kusurunun varlığı ve bunun belirlenmesi kaçınılmazdır; az kusurlu eşin karşı çıkması ise ancak hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse boşanmaya engel olmaz. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 08.10.2025, E. 2025/2209, K. 2025/8436)
Manevi tazminat için boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkının saldırıya uğraması ve tazminatın kusurlu olan diğer taraftan istenmesi gerekir (TMK m.174/2). Yargıtay'a göre manevi tazminat isteyen eşin de kusursuz ya da diğerine göre daha az kusurlu olması gerekir; eşit kusurlu eş lehine manevi tazminata hükmedilemez (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 29.03.2022, E. 2022/746, K. 2022/3040). Ayrıntılar için TMK 166 yazımıza ve boşanmada maddi ve manevi tazminat yazımıza bakabilirsiniz.
Hâkim delilleri nasıl değerlendirir?
Hâkim delilleri serbestçe değerlendirir (TMK m.184/4; HMK m.198); ancak hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m.189/2). Delilin nasıl elde edildiği hâkim tarafından kendiliğinden gözetilir; karşı taraf itiraz etmese bile hukuka aykırı delil değerlendirmeye alınmaz.
Yargıtay Uygulaması: Hukuka aykırı delil kendiliğinden dışlanır
Eşin telefonu zorla alınıp şifresi kırılarak elde edilen yazışmalar hukuka aykırı delildir; delilin elde ediliş biçimi mahkemece kendiliğinden gözetilir ve diğer taraf itiraz etmese dahi bu delil değerlendirilmez. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 16.10.2024, E. 2024/101, K. 2024/7537)
Pratik sonuç: Bir delilin hukuka aykırı sayılıp sayılmayacağı, nasıl elde edildiğine göre her olayda ayrıca değerlendirilir; davanın tek delili hukuka aykırı yolla elde edilmişse dava ispatlanamayabilir.
Bilirkişi raporu da hâkimi bağlamaz; hâkim bilirkişinin görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir (HMK m.282). Ses kaydı, mesaj ve fotoğraf gibi deliller için boşanma davalarında delil rehberi ve boşanma davasında dijital deliller yazılarımıza bakabilirsiniz.
Hâkim hangi konularda kendiliğinden karar verir?
Hâkim çocuğa ilişkin konularda kendiliğinden araştırma yapar ve karar verir; yoksulluk nafakası ile maddi ve manevi tazminat ise ancak talep edilirse incelenir.
Konu | Talep olmadan karar verilebilir mi? | Dayanak |
Velayet ve kişisel ilişki | Evet; velayet düzenlemesi kamu düzenine ilişkindir; hâkim gerekli araştırmayı kendiliğinden yapar ve talep olmasa da velayet ile kişisel ilişki hakkında karar verir | TMK m.182 |
Dava süresince geçici önlemler (tedbir nafakası dahil) | Evet; hâkim gerekli geçici önlemleri kendiliğinden alır | TMK m.169 |
İştirak nafakası | Evet; çocuğun üstün yararı gereği kendiliğinden hükmedilebilir | TMK m.182; Yargıtay 2. HD 2024/9117 |
Yoksulluk nafakası | Hayır; talebe bağlıdır | TMK m.175 |
Maddi ve manevi tazminat | Hayır; talebe bağlıdır | TMK m.174 |
Ziynet alacağı, mal rejiminin tasfiyesi | Hayır; ancak talep edilirse incelenir. Bunlar boşanmanın eki olmayan bağımsız taleplerdir ve kendi değerleri üzerinden harca tabidir; mal rejiminin tasfiyesi talebi boşanma davasından ayrılarak boşanmanın kesinleşmesinden sonra incelenir | HMK m.26 (taleple bağlılık) |
Yargıtay Uygulaması: Çocuk için nafakaya kendiliğinden hükmedilebilir
Ortak çocuk lehine iştirak ve tedbir nafakalarına mahkemece kendiliğinden hükmedilebilir; bu nafakalar yargılama sırasında her zaman istenebilir ve sonradan istenmeleri iddianın genişletilmesi niteliğinde değildir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 26.05.2025, E. 2024/9117, K. 2025/5261)
Pratik sonuç: Çocuk için nafaka kendiliğinden verilebilse de miktarı hâkimin takdirine bağlıdır; çocuğun ihtiyaçlarını gösteren belgelerin sunulması yararlıdır. Yoksulluk nafakası ise talebe bağlıdır; süresinde istenmemişse o davada incelenmez. Örneğin süresinden sonra verilen cevap dilekçesiyle istenen yoksulluk nafakası hakkında "karar verilmesine yer olmadığına" hükmedilir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 14.01.2021, E. 2020/5076, K. 2021/171). Bu, talebin esastan reddi anlamına gelmez: boşanma yüzünden doğan yoksulluk nafakası ve tazminat talepleri ayrı bir davayla da ileri sürülebilir; bu dava hakları boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıllık zamanaşımına tabidir (TMK m.178).
Nafaka ve tazminatta hâkim neye bakar?
Hâkim tazminatın miktarını tarafların ekonomik ve sosyal durumlarına, kusur derecelerine, paranın alım gücüne ve ihlal edilen menfaatlerin kapsamına göre hakkaniyete uygun biçimde takdir eder. Yoksulluk nafakasında ise kusur yalnızca bir eşiktir: nafaka isteyenin kusuru daha ağır olmamalıdır, nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz; nafakanın miktarı isteyenin ihtiyacı ve yükümlünün mali gücü gözetilerek belirlenir (TMK m.175). Tarafların gelir ve malvarlığı uygulamada sosyal ve ekonomik durum araştırması ile resmi kayıtlar üzerinden belirlenir.
Yargıtay Uygulaması: Tazminat miktarı hakkaniyete göre belirlenir
Tarafların ekonomik ve sosyal durumlarına, kusur derecelerine, paranın alım gücüne ve ihlal edilen mevcut ve beklenen menfaatlerin kapsamına göre maddi tazminat az belirlenmişse, hakkaniyet kuralları gözetilerek daha uygun miktarda tazminat takdiri gerekir. (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 14.06.2023, E. 2023/151, K. 2023/3175)
Pratik sonuç: Talep edilen miktarın gelir belgeleri ve harcamalarla desteklenmesi, hâkimin takdirini somut verilere dayandırmasını kolaylaştırır. Nafaka miktarının nasıl belirlendiği için hâkim nafakayı nasıl hesaplar yazımıza bakabilirsiniz.
Anlaşmalı boşanma duruşmasında hâkim ne sorar?
Anlaşmalı boşanma için evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Eşler birlikte başvurabilir veya bir eş, diğerinin açtığı davayı kabul edebilir. Her iki durumda da hâkimin eşleri bizzat dinlemesi ve boşanmanın mali sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması gerekir; bu şartlar gerçekleşirse ikrarın hâkimi bağlamayacağı kuralı uygulanmaz (TMK m.166/3). Evlilik bir yıldan kısa sürmüşse ya da eşler boşanmada anlaşıp mali sonuçlarda veya velayette anlaşamazsa, davanın kabulü bu sonucu doğurmaz ve dava çekişmeli olarak görülür. Anlaşmalı boşanma duruşmasında hâkim eşleri bizzat dinler; boşanma iradelerinin serbestçe açıklanıp açıklanmadığını ve protokoldeki mali sonuçlar ile çocuklara ilişkin düzenlemenin uygun olup olmadığını değerlendirir (TMK m.166/3). Uygulamada eşlere protokolü okuyup okumadıkları, kendi iradeleriyle imzalayıp imzalamadıkları ve boşanmak isteyip istemedikleri sorulur.
Hâkim protokolü uygun bulmazsa değişiklik önerebilir; eşler bu değişiklikleri kabul ederse boşanmaya karar verilir (TMK m.166/3). Eşlerden biri hüküm kesinleşinceye kadar anlaşmadan dönebilir; bu durumda dava çekişmeli boşanma davası olarak görülür (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 30.11.2022, E. 2022/9852, K. 2022/9863). Protokol için anlaşmalı boşanma rehberimize bakabilirsiniz.
Boşanma duruşmasına nasıl hazırlanılır?
Duruşmaya hazırlık, dilekçede anlatılan olayların ve delillerin hâkimin soracağı sorulara göre gözden geçirilmesiyle yapılır.
Dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçelerini yeniden okuyun; hâkim kural olarak yalnız bu dilekçelerde ileri sürülen olayları değerlendirir, sonradan yeni olay ileri sürmek ancak karşı tarafın açık muvafakati veya ıslahla mümkündür.
Her olayın tarihini, yerini ve hangi delille ispatlanacağını not edin.
Eşinizle barıştığınız veya ortak hayata yeniden başladığınız dönemleri belirleyin; bu dönemlerden önceki olayların affedilmiş sayılabileceğini göz önünde tutun.
Tanıklarınızın olayları bizzat görüp görmediğini kontrol edin; tanık listesinde her tanığın hangi olay için dinleneceğinin gösterildiğinden emin olun.
Gelir, harcama ve çocuğun ihtiyaçlarına ilişkin belgeleri hazırlayın; sosyal ve ekonomik durum araştırmasında verilecek bilgilerle tutarlı olmalarına dikkat edin. Bu araştırma uygulamada polis veya jandarma aracılığıyla yapılır; görevliler sizi evde ziyaret edebilir veya karakola çağırabilir.
Velayet istiyorsanız çocuğun günlük bakımı, okulu ve sağlığıyla ilgili bilgileri derleyin; çocuğu hâkimle veya pedagogla yapılacak görüşmeye yönlendirmeyin.
Duruşma gününü ve mahkemenin verdiği kesin süreleri UYAP Vatandaş Portal veya e-Devlet üzerinden takip edin; avukatınız yoksa duruşmalara bizzat katılın, çünkü karar son tanıkların dinlendiği duruşmada da açıklanabilir.
Kurgusal örnekler
Kurgusal örnek — Duyuma dayalı tanık: A, eşinin kendisine hakaret ettiğini ileri sürer ve iki arkadaşını tanık gösterir. Duruşmada tanıklar olayları kendileri görmediklerini, A'nın anlattıklarını aktardıklarını söyler. Başka delil de yoktur. Hâkim, davalının kusurlu davranışının ispatlanamadığı sonucuna varırsa dava reddedilebilir. Olayı bizzat gören bir komşunun tanık gösterilmesi ya da hakaretin yer aldığı ve karşı tarafın A'ya gönderdiği mesajların sunulması sonucu değiştirebilirdi.
Kurgusal örnek — Barışmadan önceki olaylar: B, eşinin iki yıl önce kendisini evden kovduğunu anlatarak dava açar. Yargılamada eşlerin bu olaydan birkaç ay sonra barışıp bir yıl daha birlikte yaşadıkları ortaya çıkar. Hâkim bu olayı affedilmiş sayarsa, barışmadan sonraki dönemde ispatlanan bir kusurlu davranış bulunmadıkça davayı reddedebilir. Dilekçede barışmadan sonraki olaylara ağırlık verilmesi gerekirdi. Dava reddedilir ve ret kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçmesine rağmen ortak hayat yeniden kurulamazsa, eşlerden birinin açacağı yeni davada evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır ve boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4).
Kurgusal örnek — Çocuğun görüşü: C ve D'nin on iki yaşındaki çocuğu, pedagog eşliğinde hâkimle görüşür ve babasıyla yaşamak istediğini söyler. Hâkim bu tercihe önemli ağırlık verir. Sosyal inceleme raporunda ise babanın çocuğun okul devamsızlığına ve sağlık ihtiyaçlarına uzun süredir ilgisiz kaldığına ve çocuğun anneye karşı yönlendirildiğine ilişkin bulgular yer alır. Bu bulgular başka delillerle de desteklenirse hâkim, çocuğun üstün yararı gerektirdiği için tercihinden farklı karar verebilir ve bunu gerekçesinde somut olarak açıklar. Böyle somut bir olumsuzluk yoksa, idrak çağındaki çocuğun açık tercihinin aksine verilen velayet kararı bozulabilir.
Uygulamada sık yapılan hatalar
Dilekçede yazılmayan olaylara dayanılması: Hâkim kural olarak dilekçelerde ileri sürülmeyen olayları kusura esas almaz (HMK m.141, m.194).
Affedilmiş olayların öne çıkarılması: Barışmadan önceki olaylar kusur olarak yüklenemeyebilir; barışmadan sonraki dönem gözden kaçırılır.
Duyuma dayalı tanık gösterilmesi: Olayı bizzat görmeyen tanıkların beyanı kusuru ispatlamaya genellikle yetmez.
Karşı tarafın ikrarına güvenilmesi: Tarafların ikrarı hâkimi bağlamaz (TMK m.184/3); olayların başka delillerle de desteklenmesi güvenli yoldur.
Hukuka aykırı delil sunulması: Eşin telefonu zorla alınarak veya şifresi kırılarak elde edilen yazışmalar hükme esas alınmaz (HMK m.189/2); bu yolla delil elde eden eş hakkında ayrıca ceza soruşturması da başlatılabilir.
Duruşmaya gelinmemesi: Taraflar duruşmaya gelmezse dosya işlemden kaldırılır ve üç ay içinde yenilenmezse dava açılmamış sayılır; yalnız bir taraf gelmezse, gelen tarafın talebine göre yargılama onun yokluğunda sürdürülür veya dosya işlemden kaldırılır (HMK m.150).
Yoksulluk nafakası veya tazminatın istenmemesi: Bu talepler hâkim tarafından kendiliğinden incelenmez. Boşanma davasında istenmezlerse, boşanma hükmünün kesinleşmesinden itibaren bir yıl içinde ayrı dava açılması gerekir (TMK m.178).
Çocuğun yönlendirilmesi: Çocuğun hâkimle veya pedagogla yapılacak görüşmeye hazırlanıp yönlendirilmesi, çocuğun üstün yararı değerlendirmesinde aleyhe sonuç doğurabilir.
Sosyal ve ekonomik durum araştırmasında eksik veya çelişkili bilgi verilmesi: Gelir ve harcamalara ilişkin tutarsız beyanlar nafaka ve tazminat takdirini olumsuz etkileyebilir.
☐ Duruşma öncesi kontrol listesi
☐ Dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçelerinde ileri sürülen olaylar ve tarihleri gözden geçirildi.
☐ Her olayın hangi delille ispatlanacağı belirlendi.
☐ Barışma veya birlikte yaşamaya devam etme dönemleri not edildi.
☐ Tanıkların olayları bizzat görüp görmediği kontrol edildi; tanık listesi ve delil avansı süresi takip edildi.
☐ Gelir, harcama ve çocuğun ihtiyaçlarına ilişkin belgeler hazırlandı.
☐ Velayet isteniyorsa çocuğun bakımı, okulu ve sağlığına ilişkin bilgiler derlendi.
☐ Gizli duruşma isteği gerekiyorsa değerlendirildi (TMK m.184/6).
☐ Duruşma tarihi ve kesin süreler UYAP Vatandaş Portal veya e-Devlet üzerinden kontrol edildi.
Sık sorulan sorular
Boşanma davasında hâkim neye göre karar verir?
Hâkim, dilekçelerde dayanılan ve hukuka uygun delillerle ispatlanan olayların evlilik birliğini temelinden sarsıp sarsmadığına (TMK m.166/1), bu olaylarda eşlerin kusur durumuna ve çocuk varsa çocuğun üstün yararına göre karar verir. Boşanmanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz (TMK m.184/1).
Boşanma davasında hâkim kime inanır?
Hâkim tarafların beyanlarına değil, ispatlanan olaylara bakar. Tarafların ikrarı bile hâkimi bağlamaz; hâkim delilleri serbestçe takdir eder (TMK m.184/3, m.184/4). Tanıkların olayları bizzat görüp görmediği ve beyanların diğer delillerle uyumu belirleyici olur.
Dilekçemde yazmadığım bir olayı tanığım anlatırsa hâkim dikkate alır mı?
Kural olarak hayır. Taraflar dayandıkları vakıaları dilekçelerinde somutlaştırmak zorundadır (HMK m.194); dilekçeler aşamasında (dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleri) ileri sürülmeyen bir olay tanık tarafından anlatılsa bile kusura esas alınmaz. Bu aşamadan sonra yeni olay ileri sürmek ancak karşı tarafın açık muvafakati veya ıslahla mümkündür (HMK m.141).
Barıştıktan sonra eski olaylar için boşanma davası açılabilir mi?
Barışmadan önceki olaylar affedilmiş ya da hoşgörüyle karşılanmış sayılırsa kusur olarak yüklenemez ve bunlara dayanılarak boşanma kararı verilemez (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 23.01.2024, E. 2023/3233, K. 2024/428). Barışmadan sonra yaşanan ve ispatlanan olaylar ise değerlendirilir.
Boşanma duruşmasında hâkim neler sorar?
Hâkim taraflara dilekçede anlatılan olayların ayrıntısını, ayrı yaşama süresini, barışma olup olmadığını, çocukların durumunu ve gelirlerini sorabilir (HMK m.144). Tanıklara olayı bizzat görüp görmediklerini, ne zaman ve nerede gördüklerini sorar. Anlaşmalı boşanmada ise eşlerin iradesini ve protokolü uygun bulup bulmadığını değerlendirir (TMK m.166/3).
Boşanma davasında her duruşmaya gitmek zorunlu mu?
Avukatla takip edilen çekişmeli davalarda tarafın her duruşmaya katılması kural olarak zorunlu değildir. Hâkim isticvaba karar verirse taraf bizzat davet edilir ve bizzat gelmelidir (HMK m.171, m.172); tarafların dinlenmesine karar verilirse de taraflar davet edilir (HMK m.144). Avukatınız yoksa ve siz de karşı taraf da duruşmaya gelmezseniz dosya işlemden kaldırılır; üç ay içinde yenilenmezse dava açılmamış sayılır. Yalnız siz gelmezseniz, karşı tarafın talebine göre yargılama yokluğunuzda sürdürülür veya dosya işlemden kaldırılır; geçerli bir özrünüz yoksa yapılan işlemlere itiraz edemezsiniz (HMK m.150). Anlaşmalı boşanmada eşlerin duruşmaya bizzat gelmesi gerekir.
Hâkim çocuğumla görüşür mü?
İdrak çağındaki çocuğun velayet konusunda görüşünün alınması gerekir; görüşü alınmadan ve sosyal inceleme raporu alınmadan velayet hakkında karar verilmesi bozma sebebidir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 03.02.2025, E. 2024/4163, K. 2025/804). Çocuğun görüşü hâkimi bağlamaz; karar çocuğun üstün yararına göre verilir.
Boşanma davasının duruşması herkese açık mı?
Taraflardan birinin istemi üzerine hâkim duruşmanın gizli yapılmasına karar verebilir (TMK m.184/6).
Hâkim kusuru nasıl belirler?
Hâkim ispatlanan kusurlu davranışları tek tek belirler ve eşleri kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu olarak nitelendirir (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 11.11.2020, E. 2020/2-244, K. 2020/881). Davalıya yüklenebilecek bir kusur ispatlanamazsa dava reddedilir (Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 08.10.2025, E. 2025/2209, K. 2025/8436). Eşit kusurda hiçbir taraf maddi veya manevi tazminat isteyemez.
Bilirkişi raporu hâkimi bağlar mı?
Hayır. Hâkim bilirkişinin görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir (HMK m.282); rapordan ayrılırsa bunun gerekçesini göstermelidir.
Hâkim istemediğim bir konuda kendiliğinden karar verebilir mi?
Velayet, kişisel ilişki ve iştirak nafakası gibi çocuğa ilişkin konularda ve dava süresince alınacak geçici önlemlerde hâkim kendiliğinden karar verebilir (TMK m.169, m.182; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 26.05.2025, E. 2024/9117, K. 2025/5261). Yoksulluk nafakası ile maddi ve manevi tazminat ise talebe bağlıdır.
Mahkemeye sunduğum delil hukuka aykırı bulunursa ne olur?
Bu delil, karşı taraf itiraz etmese dahi hâkim tarafından kendiliğinden dikkate alınmaz ve o vakıanın ispatında kullanılamaz (HMK m.189/2; Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 16.10.2024, E. 2024/101, K. 2024/7537). İddia başka delillerle desteklenmedikçe ispatlanmamış sayılır.
İlgili yazılarımız
Boşanma ve aile hukuku davalarına ilişkin genel bilgi için Ankara Boşanma Avukatı sayfamıza bakabilirsiniz.
Genel hukuki değerlendirme
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayın özellikleri sonucu değiştirebilir.
Yazar: Av. Murat Akman — Ankara Barosu (Sicil No: 42294).
Adres: Korkutreis Mah., Strazburg Cd., Belgin İş Merkezi No:17/1, 06430 Çankaya/Ankara
Telefon: +90 312 911 67 90 · E-posta: av.muratakman@gmail.com
Son güncelleme: 1 Kasım 2026
