TMK 166: Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması
Güncelleme tarihi: 6 gün önce
Kısa cevap: Türk Medeni Kanunu'nun 166. maddesi, evlilik birliğinin temelinden sarsılmasını (halk arasındaki eski adıyla şiddetli geçimsizliği) düzenleyen genel boşanma sebebidir. Madde dört fıkradan oluşur: 166/1 evliliğin temelinden sarsılmasını, 166/2 davalının itiraz hakkını, 166/3 anlaşmalı boşanmayı, 166/4 ise reddedilen boşanma davasının ret kararı kesinleştikten sonra bir yıl geçtiği hâlde ortak hayatın yeniden kurulamamasını düzenler. Yargıtay uygulamasında 166/1'e dayalı boşanma için davalının az da olsa kusurlu olması aranır; 166/4'te ise boşanma kararı için kusur aranmaz.
Zina, hayata kast, terk gibi özel boşanma sebeplerinin şartları gerçekleşmediğinde 166/1'e de dayanılması koşuluyla aynı olaylar genel sebep kapsamında değerlendirilebilir. Aşağıda maddenin metni, her fıkranın uygulaması, kusur değerlendirmesi, af ve ispat konuları ele alınmaktadır.
TMK 166 Madde Metni
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.166 ("Evlilik birliğinin sarsılması"; dördüncü fıkra 14.11.2024 tarihli ve 7532 sayılı Kanunla değişik):
(1) Evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri kendilerinden beklenmeyecek derecede temelinden sarsılmış olursa, eşlerden her biri boşanma davası açabilir.
(2) Yukarıdaki fıkrada belirtilen hâllerde, davacının kusuru daha ağır ise, davalının açılan davaya itiraz hakkı vardır. Bununla beraber bu itiraz, hakkın kötüye kullanılması niteliğinde ise ve evlilik birliğinin devamında davalı ve çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa boşanmaya karar verilebilir.
(3) Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı verilebilmesi için, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde boşanmaya hükmolunur. Bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz.
(4) Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçmesi hâlinde, her ne sebeple olursa olsun ortak hayat yeniden kurulamamışsa evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.
166/1: Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması
Birinci fıkraya göre evlilik birliği, ortak hayatı sürdürmeleri eşlerden beklenemeyecek derecede temelinden sarsılmışsa eşlerden her biri boşanma davası açabilir. Hâkim, ileri sürülen olayların evlilik bağını bu ölçüde zedeleyip zedelemediğini her dosyanın kendi koşullarında değerlendirir; sıradan tartışmalar, geçici küskünlükler ve basit fikir ayrılıkları kural olarak bu eşiği aşmaz.
Boşanma davalarında hâkim, davanın dayandığı olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe bunları ispatlanmış sayamaz, bu olgular hakkında yemin öneremez; tarafların ikrarları da hâkimi bağlamaz ve kanıtlar serbestçe takdir edilir (TMK m.184). Bu nedenle davalının iddiaları kabul etmesi tek başına boşanma kararı için yeterli değildir; 166/3'teki anlaşmalı boşanma bu kuralın istisnasıdır.
Davalının Kusuru Şartı
Kanun metninde açıkça yazmasa da Yargıtay, 166/1'e dayalı boşanma kararı verilebilmesi için davalının az da olsa kusurlu olmasını arar. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu bu kuralı, tam kusurlu eşin boşanma davası açmasının tek taraflı iradeyle sisteme aykırı bir boşanma sonucu doğuracağına ve kimsenin tamamen kendi kusuruna dayanarak hak elde edemeyeceği ilkesine dayandırmıştır (Yargıtay HGK, E. 2020/2-244, K. 2020/881, T. 11.11.2020).
Davacının kusursuz olması gerekmez; az kusurlu, eşit kusurlu, hatta davalıdan daha ağır kusurlu eş de dava açabilir. Daha ağır kusurlu eşin açtığı davada davalının 166/2'deki itiraz hakkı saklıdır. Kusurun tamamı davacıya aitse dava reddedilir; bu durumda ret kararının kesinleşmesinden sonra 166/4 yolu gündeme gelebilir.
166/2: Davalının İtiraz Hakkı
Davacının kusuru daha ağırsa davalı açılan davaya itiraz edebilir. Ancak bu itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğindeyse ve evlilik birliğinin devamında davalı ile çocuklar bakımından korunmaya değer bir yarar kalmamışsa, itiraza rağmen boşanmaya karar verilebilir (TMK m.166/2). İki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir.
Mahkeme, itirazın evliliği sürdürme yönündeki samimi bir iradeye mi, yoksa yalnızca karşı tarafı boşanmadan yoksun bırakma amacına mı dayandığını somut olayın özelliklerine göre değerlendirir. İtiraz hakkı, ağır kusurlu eşin boşanmayı tek başına dayatmasını sınırlayan bir güvencedir.
166/3: Anlaşmalı Boşanma
Evlilik en az bir yıl sürmüşse ve eşler birlikte başvurur ya da bir eş diğerinin davasını kabul ederse evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır. Boşanma kararı için hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumuna ilişkin düzenlemeyi uygun bulması gerekir. Hâkim bu düzenlemede gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir; değişiklikler taraflarca kabul edilirse boşanmaya hükmolunur (TMK m.166/3).
Şartlar, protokol ve süreç için anlaşmalı boşanma rehberimize bakabilirsiniz.
166/4: Reddedilen Davadan Sonra Bir Yıllık Ayrılık
Herhangi bir boşanma sebebiyle açılan dava reddedilir ve ret kararının kesinleştiği tarihten başlayarak bir yıl geçtiği hâlde ortak hayat her ne sebeple olursa olsun yeniden kurulamamışsa, evlilik birliği temelden sarsılmış sayılır ve eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir (TMK m.166/4). Davası reddedilen eş de bu yola başvurabilir.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'na göre bu sebebe dayalı davada boşanma kararı verilebilmesi için eşlerin kusur durumunun önemi yoktur; kusur belirlemesi tazminat ve nafaka gibi boşanmanın eki niteliğindeki istekler bakımından önem taşır (Yargıtay HGK, E. 2021/825, K. 2023/136, T. 01.03.2023).
Fıkrada önceden üç yıllık süre öngörülüyordu. Anayasa Mahkemesi dördüncü fıkrayı iptal etmiş (AYM, E. 2023/116, K. 2024/56, T. 22.02.2024), fıkra 7532 sayılı Kanunla bir yıllık süreyle yeniden düzenlenmiştir. Eski kaynaklardaki “üç yıl” ifadesi güncel değildir.
Kusur Derecelerinin Belirlenmesi
Mahkeme önce tarafların ispatlanan kusurlu davranışlarını tek tek belirler, ardından eşleri kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu olarak nitelendirir (Yargıtay HGK, E. 2020/2-244, K. 2020/881). Hangi davranışın daha ağır kusur sayılacağına ilişkin önceden konulmuş kesin bir ölçü yoktur; kusurun hangi tarafa ait olduğunu somut olayın özelliklerine göre belirlemek hâkimin takdirindedir. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu da eski Medeni Kanun döneminde, kusurun kişilerin sosyal ve kültürel yapısına göre değişen göreli bir kavram olduğunu ve değerlendirmenin hâkimin takdir yetkisine ait bulunduğunu belirtmiştir (Yargıtay İBBGK, E. 1978/5, K. 1978/6, T. 03.07.1978).
Bir eşin, diğerinin kusurlu davranışına karşı gösterdiği tepki kural olarak kendisine kusur olarak yüklenmez. Yargıtay, eşinin kusurlu eylemleri üzerine tepki olarak evi terk eden kadına bu nedenle kusur yüklenemeyeceğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2024/4478, K. 2025/1756, T. 20.02.2025). Tepkinin ölçüyü aşıp aşmadığı ise somut olayın koşullarına göre değerlendirilir.
Kusur Sayılan Davranışlar
Evlilik birliğinden doğan yükümlülükleri ihlal eden davranışlar kusur oluşturur. Eşler birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmak zorundadır (TMK m.185/3). Uygulamada sık karşılaşılan örnekler şunlardır:
Güven sarsıcı davranış ve sadakatsizlik: Zina boyutuna ulaşmasa bile karşı cinsle olağan dışı yakınlık ve gizli yazışmalar.
Şiddet ve onur kırıcı davranış: Fiziksel şiddet, hakaret, aşağılama ve tehdit.
Ekonomik şiddet: İmkânı olduğu hâlde ailenin zorunlu ihtiyaçlarını karşılamamak veya eşin çalışmasını engellemek.
Birlik görevlerini yerine getirmemek: Eşe ilgisizlik ve ortak hayattan kaçınma.
Konut ve aile müdahalesi: Bağımsız konut sağlamamak veya eşinin ailesinin evliliğe müdahalesine sessiz kalmak.
Mahkeme kural olarak dilekçelerde dayanılan vakıaları kusur değerlendirmesine esas alır. Bu nedenle olayların dilekçede tarih, yer ve kişi belirtilerek somut biçimde anlatılması sonucu doğrudan etkileyebilir; ayrıntılar için boşanma dilekçesi yazımıza bakabilirsiniz.
Af, Hoşgörü ve Dava Tarihinden Sonraki Olaylar
Affedilen veya hoşgörüyle karşılanan olaylar karşı tarafa kusur olarak yüklenemez; dava tarihinden sonra meydana gelen olaylar da kural olarak görülmekte olan davada boşanma sebebi oluşturmaz. Yargıtay, dava açıldıktan sonra bir araya gelip evliliği sürdüren eşler bakımından dava öncesindeki olayların affedildiğini veya en azından hoşgörüyle karşılandığını kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2023/5024, K. 2024/3751, T. 23.05.2024).
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'na göre af olgusunun kabulü için bu yönde bir iddia ve bu iddianın kayıtsız şartsız bir irade beyanı ya da en azından affı gösteren tutum ve davranışlarla ispatı gerekir. Barışmak, af iradesini göstermek, hoşgörüyle karşılamak ve olaylara rağmen birliği sürdürmek af niteliğinde sayılabilir; evliliği kurtarmaya yönelik iyi niyetli barışma girişimleri ise tek başına af sayılmaz (Yargıtay HGK, E. 2020/2-244, K. 2020/881, T. 11.11.2020). Ayrıntılar için boşanmada af ve hoşgörü yazımıza bakabilirsiniz.
Temelinden Sarsılmanın İspatı
Soyut bir “geçimsizlik” iddiası tek başına yeterli değildir; tarih ve yer içeren somut olaylar ispatlanmalıdır. Tanık beyanları, yazışmalar, sağlık raporları ve kolluk tutanakları başlıca delillerdir. Tanık beyanının görgüye dayanması ve olayların zamanını, yerini açıkça içermesi önem taşır; tanığın akraba olması beyanını tek başına değersiz kılmaz. Hukuka aykırı olarak elde edilen deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m.189/2).
Ayrıntılı bilgi için boşanma davalarında delil rehberi ve boşanma davasında tanık yazılarımıza bakabilirsiniz.
Kusurun Tazminat, Nafaka ve Velayete Etkisi
Maddi tazminat: Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebilir (TMK m.174/1).
Manevi tazminat: Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat isteyebilir (TMK m.174/2). Yargıtay uygulamasında eşit kusur hâlinde tazminat talepleri kural olarak kabul edilmez.
Yoksulluk nafakası: Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla nafaka isteyebilir; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz (TMK m.175). Eşit kusurlu eş de bu koşulla nafaka isteyebilir.
Velayet: Yargıtay uygulamasında kusura göre değil, çocuğun üstün yararına göre belirlenir (TMK m.182).
Ayrıntılar için boşanmada maddi ve manevi tazminat, yoksulluk nafakasında kusur şartı ve velayetin nasıl belirlendiği yazılarımıza bakabilirsiniz.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Boşanma davaları aile mahkemesinin görevindedir (4787 sayılı Kanun m.4); aile mahkemesi kurulamayan yerlerde bu davalara Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.2/2). Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168).
Dava süreci hakkında bilgi için Ankara boşanma avukatı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Şiddetli geçimsizlik ile evlilik birliğinin temelinden sarsılması aynı şey midir?
Büyük ölçüde evet. “Şiddetli geçimsizlik”, 743 sayılı eski Medeni Kanun'un ilk metnindeki kavramdı; bu ifade eski Kanun döneminde yapılan bir değişiklikle “evlilik birliğinin temelinden sarsılması” olarak değiştirilmiş, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.166/1 de bu ifadeyi korumuştur. Halk arasında hâlâ şiddetli geçimsizlik olarak anılır.
TMK 166/1 ile 166/4 arasındaki fark nedir?
166/1'de boşanma kararı için davalının kusuru ispatlanmalıdır. 166/4'te ise daha önce açılan bir boşanma davası reddedilmiş ve ret kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçtiği hâlde ortak hayat yeniden kurulamamışsa, boşanma kararı için kusur aranmaz.
Tam kusurlu eş boşanabilir mi?
Yargıtay uygulamasına göre 166/1'e dayanarak boşanamaz; davalının az da olsa kusuru ispatlanamazsa dava reddedilir. Ancak ret kararının kesinleşmesinden itibaren bir yıl geçtiği hâlde ortak hayat yeniden kurulamamışsa, 166/4 uyarınca eşlerden birinin istemi üzerine boşanmaya karar verilir.
Eşim boşanmaya itiraz ediyor; dava reddedilir mi?
İtiraz hakkı yalnızca davacının kusuru daha ağırsa doğar (TMK m.166/2). Bu durumda itiraza rağmen boşanmaya karar verilebilmesi için iki şartın birlikte gerçekleşmesi gerekir: itiraz hakkın kötüye kullanılması niteliğinde olmalı ve evliliğin devamında davalı ile çocuklar için korunmaya değer bir yarar kalmamış olmalıdır. Bu şartlardan biri yoksa dava reddedilir.
Dava açtıktan sonra eşim yeni bir kusur işlerse bu davada kullanabilir miyim?
Kural olarak hayır. Dava tarihinden sonra meydana gelen olaylar görülmekte olan davada boşanma sebebi oluşturmaz (Yargıtay 2. HD, E. 2023/5024, K. 2024/3751); bu olaylar yeni bir davanın konusu olabilir.
Affettiğim bir olaya dayanabilir miyim?
Kural olarak hayır. Affedilen veya hoşgörüyle karşılanan olaylar karşı tarafa kusur olarak yüklenemez. Ancak af yalnızca affedilen olayı kapsar; sonradan yaşanan yeni kusurlu davranışlar ayrıca değerlendirilir.
Tek bir olay evlilik birliğinin temelinden sarsılması için yeterli mi?
Olayın ağırlığına bağlıdır. Fiziksel şiddet veya sadakatsizlik gibi ağır bir olay tek başına yeterli sayılabilirken, sıradan tartışmalar ve geçici küskünlükler bu eşiği kural olarak aşmaz.
Zina için dava süresi geçtiyse aynı olaya 166/1 ile dayanabilir miyim?
Zina nedeniyle dava hakkı, öğrenmeden itibaren altı ay ve her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer; affeden tarafın dava hakkı yoktur (TMK m.161). Süre geçmiş olsa da affedilmemiş veya hoşgörüyle karşılanmamış bir sadakatsizlik, davada 166/1'e de dayanılmışsa bu sebebe dayalı kusur değerlendirmesinde dikkate alınabilir. Yargıtay, zinaya dayalı talebin süre geçtiği için reddedildiği ve aynı sadakatsizlik nedeniyle 166/1 uyarınca boşanmaya karar verilen bir dosyada kararı onamıştır (Yargıtay 2. HD, E. 2023/8057, K. 2024/4917, T. 26.06.2024).
TMK 166 davasında arabuluculuk zorunlu mu?
Hayır. Boşanma, tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri bir konu olduğundan arabuluculuğa elverişli değildir (6325 sayılı Kanun m.1/2); aile içi şiddet iddiası içeren uyuşmazlıklar da arabuluculuğa elverişli sayılmaz. Dava doğrudan aile mahkemesinde (bulunmayan yerde görevlendirilen asliye hukuk mahkemesinde) açılır.
Eşit kusurluysam tazminat veya nafaka alabilir miyim?
Yargıtay uygulamasında eşit kusur hâlinde maddi ve manevi tazminat talepleri kural olarak kabul edilmez. Yoksulluk nafakası ise farklıdır: kusurunuz daha ağır değilse ve boşanma yüzünden yoksulluğa düşecekseniz nafaka isteyebilirsiniz (TMK m.175).
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her dosya kendi koşullarında değerlendirilmelidir.
İlgili Yazılar
Av. Murat Akman — Ankara Boşanma Avukatı. Detaylı bilgi ve randevu için: www.muratakman.com
Son güncelleme: 2 Kasım 2026
