Akıl Hastalığı Nedeniyle Boşanma (TMK 165): Rapor Şartı, Vasi, Kusur ve Nafaka
Güncelleme tarihi: 2 Kas
Kısa cevap: TMK 165, eşlerden biri akıl hastası olup bu yüzden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelirse, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi koşuluyla diğer eşe boşanma davası açma hakkı tanır. Bu maddeye yalnızca hasta olmayan eş dayanabilir. Raporda hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı açıkça belirtilmelidir. Yargıtay, akıl hastası eşin davranışlarını iradi kabul etmediğinden ona kusur yüklenemeyeceğini ve bu gerekçeyle TMK 166/1'e göre aleyhine boşanma kararı verilemeyeceğini kabul etmektedir; bu nedenle dava dilekçesinde TMK 165'e dayanılması belirleyicidir.
TMK 165. Madde Metni
Madde 165 – Eşlerden biri akıl hastası olup da bu yüzden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelirse, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmek koşuluyla bu eş boşanma davası açabilir.
Yargıtay'a göre bu madde uyarınca boşanmaya karar verilebilmesi için hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi ve akıl hastalığının ortak hayatı diğer eş için çekilmez hâle getirmesi gerekir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/9903, K. 2023/400, T. 24.01.2023).
Hızlı Bakış: Temel Kurallar
Konu | Kural | Dayanak |
Davayı kim açar | Akıl hastası olmayan eş; hasta eş kendi hastalığına dayanarak bu maddeyi kullanamaz | TMK m.165; 2. HD 2011/14560 |
Şartlar | Akıl hastalığı, hastalığın geçmesine olanak bulunmaması ve ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesi | TMK m.165; 2. HD 2022/9903 |
Rapor | Resmî sağlık kurulu raporu; hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığını açıkça belirtmeli | 2. HD 2022/9903; 2. HD 2022/10601 |
Hasta eşin temsili | Kısıtlama için sulh hukuk mahkemesine ihbar; dava yasal temsilciye yöneltilir | TMK m.405; 2. HD 2006/20487; 2. HD 2022/1156 |
TMK 166/1 ile ilişki | Akıl hastası eşin iradi olmayan davranışları kusur sayılmaz; 166/1'e göre aleyhine boşanma kararı verilemez | 2. HD 2015/11715; 2. HD 2022/7424 |
Tazminat | Özel sebebe dayalı davada karşı dava yoksa davacının kusuruna bakılmaz | TMK m.174; 2. HD 2022/4901 |
Yoksulluk nafakası | Hasta eş, koşulları varsa isteyebilir; yükümlünün kusuru aranmaz | TMK m.175; 2. HD 2022/4901; 2. HD 2023/1605 |
Dava süresi | Kanunda süre ve af hükmü öngörülmemiştir | TMK m.165 |
Mahkeme | Aile mahkemesi; eşlerden birinin yerleşim yeri veya son altı ay birlikte oturulan yer | 4787 m.2, 4; TMK m.168 |
TMK 165'in Şartları
Akıl Hastalığı ve Hastalığın Geçmesine Olanak Bulunmaması
Kanun, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesini arar (TMK m.165). Yargıtay, sağlık kurulu raporlarında hastalığın remisyonda olduğu ve iyilik hâlinin devam ettiği bildirilen bir dosyada bu şartın gerçekleşmediğini kabul ederek TMK 165'e dayalı davanın reddi gerektiğine karar vermiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2013/1182, K. 2013/3481). Daha yeni bir kararda ise yedi yıldır remisyonda olduğu bildirilen hastalık bakımından, raporlarda hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığına ilişkin açıklama bulunmadığı için raporlar yetersiz görülmüş ve tam teşekküllü devlet hastanesi veya üniversite hastanesinden yeni sağlık kurulu raporu alınması istenmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/9903, K. 2023/400).
Şartların gerçekleştiği kabul edilen dosyalarda Yargıtay, davalı eşte evlilik birliğini çekilmez kılacak derecede ve geçmesine olanak bulunmayacak biçimde akıl hastalığı bulunduğunu ve özel boşanma sebebinin ispatlandığını belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/4901, K. 2022/7235, T. 20.09.2022). TMK 165 koşullarının oluştuğu bir dosyada davanın reddine ilişkin hüküm de bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, E. 2011/18936, K. 2011/18763, T. 17.11.2011).
Ortak Hayatın Diğer Eş İçin Çekilmez Hâle Gelmesi
Hastalığın varlığı tek başına yeterli değildir; kanun, hastalık yüzünden ortak hayatın diğer eş için çekilmez hâle gelmesini ayrıca arar (TMK m.165). Bu unsur sağlık kurulu raporu ve dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirilir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/9903, K. 2023/400).
Davayı Kim Açabilir
Yargıtay'a göre akıl hastalığı hukuki sebebine dayalı boşanma davası, akıl hastası olmayan eş tarafından akıl hastası olan eşe karşı açılabilir; davacının kendisindeki akıl hastalığına dayanarak bu madde gereğince boşanma istemesi hukuken mümkün değildir (Yargıtay 2. HD, E. 2011/14560, K. 2012/31551, T. 25.12.2012).
Resmî Sağlık Kurulu Raporu
Yargıtay, raporunda hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı yönünde açıklama bulunmayan sağlık kurulu raporlarını yetersiz görmüş; tam teşekküllü devlet hastanesi veya üniversite hastanesinden, eşin akıl hastası olup olmadığı ve mevcut bir hastalık varsa bu hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı konusunda sağlık kurulundan rapor alınması gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/9903, K. 2023/400).
Hastalığın geçmesine olanak bulunmadığını belirtmekle birlikte hastanın iyilik döneminde olduğunu ve evliliği ancak atak döneminde çekilmez hâle getirebileceğini bildiren, üç ruh sağlığı uzmanından oluşan bir şehir hastanesi kurul raporu ise denetime elverişli ve yeterli görülmemiş; davalının Adli Tıp Kurumuna sevkiyle ilgili ihtisas kurulundan akıl hastası olup olmadığı ve hastalığının geçmesine olanak bulunup bulunmadığı yönünde rapor alınması istenmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/10601, K. 2023/297, T. 18.01.2023).
Raporun hükme esas alınabilmesi için eşin akıl hastası olup olmadığını, hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığını ve hastalığın ortak hayatı diğer eş için çekilmez hâle getirip getirmediğini denetime elverişli biçimde açıklaması önem taşır.
Hasta Eşin Davada Temsili
Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sebebiyle işlerini göremeyen veya korunması ve bakımı için kendisine sürekli yardım gereken ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokan her ergin kısıtlanır; görevleri sırasında vesayet altına alınmayı gerekli kılan bir durumu öğrenen mahkemeler bunu yetkili vesayet makamına bildirmekle yükümlüdür (TMK m.405). Vesayet makamı sulh hukuk mahkemesidir (TMK m.397).
Yargıtay, davalının akıl hastası olduğunun anlaşılması hâlinde vasi atanması için vesayet makamına bildirimde bulunulması ve davanın atanacak vasiye yöneltilmesi gerektiğini; bunun yerine taraf teşkili oluşmadığı gerekçesiyle davanın reddedilmesinin bozma nedeni olduğunu belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2006/20487, K. 2007/9650, T. 07.06.2007). Akıl hastası eşe yalnızca yasal danışman atanan bir dosyada da kısıtlanması hususunda sulh hukuk mahkemesine ihbarda bulunulması ve sonucunun beklenmesi gerektiği belirtilmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/1156, K. 2022/7424, T. 27.09.2022).
Kısıtlanan ergin çocuklar kural olarak vesayet altına alınmayıp velayet altında bırakılır (TMK m.419); bu durumda kısıtlı eşin yasal temsilcisi ana veya babası, vasi atanmışsa vasisidir. Yargıtay, kısıtlı eşin kendisine yapılan tebligatların geçerli sayılamayacağını ve dava dilekçesinin yasal temsilcisine tebliğ edilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2013/13245, K. 2013/27014, T. 20.11.2013; 2. HD, E. 2021/6162, K. 2021/7758, T. 26.10.2021).
Yasal temsilcinin menfaati ile kısıtlının menfaati çatışıyorsa vesayet makamı, ilgilinin isteği üzerine veya resen temsil kayyımı atar (TMK m.426/2). Yargıtay da kısıtlı tarafın boşanma davasında vasisiyle menfaatinin çatışması hâlinde temsil kayyımı atanması için vesayet makamına bildirimde bulunulması ve dava dilekçesinin atanan kayyıma tebliğ edilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2016/5264, K. 2016/5617, T. 22.03.2016).
TMK 166/1 ile İlişki: Akıl Hastası Eşe Kusur Yüklenemez
Yargıtay'a göre akıl hastası olan eşin davranışları iradi kabul edilemez ve iradi olmayan davranışlar sebebiyle ona kusur yüklenemez; bu nedenle kısıtlı eşin kusurlu olduğundan bahisle evlilik birliğinin temelinden sarsıldığı gerekçesiyle boşanma kararı verilemez (Yargıtay 2. HD, E. 2015/11715, K. 2016/2262, T. 12.02.2016). Akıl hastalığına dayalı açılmış bir dava bulunmayan bir dosyada da Yargıtay, davalı kadının hareketleri iradi olmadığından ona kusur yüklenemeyeceğini ve TMK 166/1'e dayanılarak aleyhine boşanma kararı verilemeyeceğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/7424, K. 2022/9250, T. 14.11.2022).
Hâkim, dayanılan sebep dışında başka bir sebeple karar veremez. Yargıtay, evlilik birliğinin temelinden sarsılması sebebine dayanan ve ıslah edilmeyen bir davada, akıl hastalığına dayalı bir dava bulunmadığını ve hâkimin dayanılan sebep dışında karar veremeyeceğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2011/1229, K. 2011/23133, T. 22.12.2011; HMK m.26). Bu nedenle akıl hastası eşe karşı açılacak davada dilekçede TMK 165'e dayanılması belirleyicidir. Bir dosyada dava sebebi ıslahla TMK 166/1'den TMK 165'e çevrilmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2013/1182, K. 2013/3481).
Buna karşılık Yargıtay, davalı eşin psikolojik rahatsızlığı ileri sürülmekle birlikte davanın münhasıran TMK 166/1'e dayandığı bir dosyada, ilk derece mahkemesinin davayı akıl hastalığı sebebine dayalı kabul ederek reddetmesini bozmuş ve delillerin TMK 166/1-2 çerçevesinde değerlendirilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2019/850, K. 2019/5955, T. 14.05.2019). Her psikolojik rahatsızlık iddiası kusur değerlendirmesini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Genel sebebin şartları için TMK 166: Evlilik Birliğinin Temelinden Sarsılması yazımıza bakılabilir.
Tazminat, Nafaka, Velayet ve Mal Paylaşımı
Maddi ve Manevi Tazminat
Maddi ve manevi tazminat kusurlu taraftan istenebilir (TMK m.174). Yargıtay, özel boşanma sebebine dayalı davada davalı tarafından usulünce açılmış bir karşı dava bulunmadıkça davacının kusurlu olup olmadığına bakılamayacağını, kusursuz eş aleyhine tazminata hükmedilemeyeceğinden hasta eşin maddi ve manevi tazminat taleplerinin reddi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/4901, K. 2022/7235). Kısıtlı eşe karşı evlilik birliğinin sarsılması sebebine dayanılarak açılan bir davada da Yargıtay, akıl hastası eşe kusur yüklenemeyeceğini ve kusursuz hasta eş aleyhine tazminata hükmedilmesinin doğru olmadığını belirtmiş, bu yön temyiz edilmediğinden yanlışlığa işaret etmekle yetinmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2015/21745, K. 2017/541, T. 17.01.2017). Davacı eşin kusurunun ayrıca ileri sürüldüğü ve ispatlandığı dosyalarda farklı değerlendirme yapılabilir. Ayrıntılar için boşanmada maddi ve manevi tazminat yazımıza bakılabilir.
Tedbir ve Yoksulluk Nafakası
Boşanma davası açılınca hâkim, davanın devamı süresince gerekli olan, özellikle eşlerin barınmasına ve geçimine, mallarının yönetimine ve çocukların bakım ve korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alır (TMK m.169). Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan nafaka isteyebilir; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz (TMK m.175).
Yargıtay, TMK 165'e dayalı bir davada hasta eş yararına hükmedilen yoksulluk nafakası bakımından nafaka yükümlüsünün kusurunun aranmadığını belirtmiş ve kısa süren evlilikte nafakanın toptan ödenmesinin de değerlendirilmesi gerektiği gerekçesiyle kararı bozmuştur (Yargıtay 2. HD, E. 2022/4901, K. 2022/7235). Başka bir dosyada hasta eş yararına takdir edilen yoksulluk nafakası, tarafların sosyal ve ekonomik durumlarına ve günün ekonomik koşullarına göre az bulunarak bozulmuştur (Yargıtay 2. HD, E. 2023/1605, K. 2023/2219, T. 04.05.2023).
Talebin zamanı da önemlidir: Yargıtay, dilekçelerin karşılıklı verilmesi aşamasında ileri sürülmeyen yoksulluk nafakası talebi hakkında "karar verilmesine yer olmadığına" hükmedilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/2368, K. 2022/4716, T. 18.05.2022). Bu nedenle hasta eşin yasal temsilcisinin taleplerini süresinde ileri sürmesi önem taşır. Ayrıntılar için yoksulluk nafakasında kusur şartı yazımıza bakılabilir.
Velayet
Yargıtay'a göre kendisi kısıtlı olan kişinin velayeti doğrudan kullanması mümkün değildir; bu nedenle ortak çocuğun velayetinin kısıtlı eşe verilmesi bozma sebebi yapılmıştır (Yargıtay 2. HD, E. 2022/7157, K. 2022/9306, T. 15.11.2022; 2. HD, E. 2016/493, K. 2017/5207). Velayetin belirlenmesindeki genel ölçütler için boşanmada velayet yazımıza bakılabilir.
Mal Rejiminin Tasfiyesi
Edinilmiş mallara katılma rejiminde her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibidir (TMK m.236/1). Kusurlu eşin artık değerdeki pay oranının hakkaniyete uygun olarak azaltılmasına veya kaldırılmasına imkân veren TMK 236/2, yalnızca zina veya hayata kast nedeniyle boşanma hâllerinde uygulanır; TMK 165 bu sebepler arasında değildir. Tasfiyenin ayrıntıları için boşanmada mal paylaşımı yazımıza bakılabilir.
Hastalık Evlenmeden Önce Varsa: Boşanma ve Mutlak Butlan
Akıl hastaları, evlenmelerinde tıbbi sakınca bulunmadığı resmî sağlık kurulu raporuyla anlaşılmadıkça evlenemezler (TMK m.133). Eşlerden birinin evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksun bulunması veya eşlerden birinde evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması hâllerinde evlenme mutlak butlanla batıldır (TMK m.145/2, 3).
Yargıtay, rahatsızlığın evlilik tarihinde mevcut olduğunun belirlendiği bir dosyada evliliğin mutlak butlan nedeniyle iptaline hükmedilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2019/4181, K. 2019/11916, T. 03.12.2019). Öte yandan eşin evlenme sırasında da akıl hastası olması, TMK 165'e dayalı boşanma davası açılmasına engel değildir (Yargıtay 2. HD, E. 2014/7237, K. 2014/21913, T. 06.11.2014). Derdest bir mutlak butlan davası, boşanma davası bakımından bekletici sorun oluşturur (Yargıtay 2. HD, E. 2023/8138, K. 2024/5858, T. 12.09.2024).
Batıl bir evlilik ancak hâkimin kararıyla sona erer; mutlak butlan hâlinde bile evlenme, hâkimin kararına kadar geçerli bir evliliğin bütün sonuçlarını doğurur (TMK m.156). Akıl hastalığı iyileşmişse mutlak butlan davasını yalnızca akıl hastalığı iyileşen eş açabilir (TMK m.147/2).
Dava Açma Süresi
TMK 165 dava açmak için bir süre öngörmez; maddede TMK 161 ve 162'deki gibi bir af hükmü de bulunmaz. Diğer özel boşanma sebepleri için TMK 162 ve TMK 163 yazılarımıza bakılabilir.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Boşanma davası aile mahkemesinde görülür (4787 sayılı Kanun m.4); aile mahkemesi kurulamayan yerlerde Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar (4787 sayılı Kanun m.2). Yetkili mahkeme, eşlerden birinin yerleşim yeri veya davadan önce son defa altı aydan beri birlikte oturdukları yer mahkemesidir (TMK m.168). Kısıtlama ve vasi atama işlerine ise sulh hukuk mahkemesi bakar (TMK m.397).
Sık Sorulan Sorular
TMK 165. madde nedir?
Eşlerden biri akıl hastası olup bu yüzden ortak hayat diğer eş için çekilmez hâle gelirse, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığının resmî sağlık kurulu raporuyla tespit edilmesi koşuluyla diğer eşe boşanma davası açma hakkı tanıyan özel boşanma sebebidir. Bu maddeye hasta olmayan eş dayanabilir (Yargıtay 2. HD, E. 2011/14560, K. 2012/31551).
Akıl hastalığı nedeniyle boşanmada rapor nereden alınır?
Kanun resmî sağlık kurulu raporu arar (TMK m.165). Yargıtay tam teşekküllü devlet hastanesi veya üniversite hastanesinden sağlık kurulu raporu alınmasını öngörmüş (Yargıtay 2. HD, E. 2022/9903, K. 2023/400), raporun yetersiz olduğu dosyada Adli Tıp Kurumunun ilgili ihtisas kurulundan rapor alınmasını istemiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/10601, K. 2023/297). Raporda hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığı açıkça belirtilmelidir.
Hastalık remisyondaysa dava kabul edilir mi?
Bir dosyada raporlarda hastalığın remisyonda olduğu ve iyilik hâlinin devam ettiği bildirildiğinden Yargıtay, hastalığın geçmesine olanak bulunmadığı şartının gerçekleşmediğini kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2013/1182, K. 2013/3481). Daha yeni bir kararda ise remisyon bildiren ancak hastalığın geçmesine olanak bulunup bulunmadığını açıklamayan raporlar yetersiz görülmüş ve yeni rapor istenmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/9903, K. 2023/400).
Akıl hastası eşe karşı TMK 166/1 davası açılabilir mi?
Yargıtay, akıl hastası eşin davranışlarını iradi kabul etmediğinden ona kusur yüklenemeyeceğini ve TMK 166/1'e göre aleyhine boşanma kararı verilemeyeceğini kabul etmektedir (Yargıtay 2. HD, E. 2015/11715, K. 2016/2262; E. 2022/7424, K. 2022/9250). Hâkim dayanılan sebep dışında karar veremeyeceğinden dilekçede TMK 165'e dayanılması gerekir (Yargıtay 2. HD, E. 2011/1229, K. 2011/23133).
Akıl hastası eşten tazminat alınabilir mi?
Maddi ve manevi tazminat kusurlu taraftan istenebilir (TMK m.174). Akıl hastası eşe kusur yüklenemediğinden kusursuz hasta eş aleyhine tazminata hükmedilmesi doğru bulunmamıştır (Yargıtay 2. HD, E. 2015/21745, K. 2017/541).
Akıl hastası eş nafaka alabilir mi?
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla yoksulluk nafakası isteyebilir; nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz (TMK m.175). Yargıtay, TMK 165'e dayalı davalarda hasta eş yararına hükmedilen nafakanın miktarını ve ödeme biçimini denetlemektedir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/4901, K. 2022/7235; E. 2023/1605, K. 2023/2219).
Akıl hastası eş davada nasıl temsil edilir?
Mahkeme kısıtlama için sulh hukuk mahkemesine ihbarda bulunur ve sonucunu bekler (Yargıtay 2. HD, E. 2022/1156, K. 2022/7424); dava atanan yasal temsilciye yöneltilir ve dava dilekçesi ona tebliğ edilir (Yargıtay 2. HD, E. 2006/20487, K. 2007/9650; E. 2013/13245, K. 2013/27014). Yasal temsilci ile kısıtlının menfaati çatışıyorsa temsil kayyımı atanır (TMK m.426/2; Yargıtay 2. HD, E. 2016/5264, K. 2016/5617).
Hastalık evlenmeden önce de varsa ne olur?
Evlenme sırasında sürekli bir sebeple ayırt etme gücünden yoksunluk veya evlenmeye engel olacak derecede akıl hastalığı bulunması mutlak butlan sebebidir (TMK m.145/2, 3; Yargıtay 2. HD, E. 2019/4181, K. 2019/11916). Hastalığın evlenme sırasında da bulunması TMK 165'e dayalı boşanma davası açılmasına engel değildir (Yargıtay 2. HD, E. 2014/7237, K. 2014/21913).
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Her dosya kendi koşullarında değerlendirilmelidir.
İlgili Yazılar
Av. Murat Akman — Ankara Boşanma Avukatı. Detaylı bilgi ve randevu için: www.muratakman.com
Son güncelleme: 2 Kasım 2026
