Uluslararası Çocuk Kaçırma ve 1980 Lahey Sözleşmesi: Çocuğun İadesi
Güncelleme tarihi: 2 Kas
Kısa Cevap: Velayet hakkı ihlal edilerek yurt dışına götürülen ya da yurt dışında alıkonulan 16 yaşından küçük bir çocuğun, kaçırılmadan önceki mutat meskeninin bulunduğu ülkeye iadesi 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi ve onu uygulayan 5717 sayılı Kanun'a göre istenir. Türkiye'de Merkezi Makam Adalet Bakanlığıdır; çocuk Türkiye'de bulunuyorsa iade davası Merkezi Makam adına Cumhuriyet başsavcılığınca aile mahkemesinde açılır ve harca tabi değildir. Başvuru kaçırma veya alıkoymadan itibaren bir yıl içinde yapılmışsa çocuğun yeni ortama alışması tek başına iadeyi engellemez. Talep; yer değiştirme veya alıkoyma haksız değilse, çocuk 16 yaşını doldurmuşsa ya da Sözleşme'de sayılan sınırlı istisnalardan biri varsa reddedilebilir. İade davası velayetin esasını çözmez; iade hükmünde velayete ilişkin karar verilmez.
1980 Lahey Sözleşmesi ve 5717 Sayılı Kanun Neyi Düzenler?
Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi, Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun aktarımıyla, taraf devletlere gayri kanuni yollardan götürülen veya alıkonan çocukların derhal geri dönmelerini sağlamayı ve taraf bir devletteki koruma ve ziyaret haklarına diğer taraf devletlerde etkili biçimde riayet ettirmeyi amaçlar (Yargıtay HGK, E. 2017/2489, K. 2018/1473, T. 18.10.2018). Sözleşme Türkiye bakımından 1 Ağustos 2000 tarihinde yürürlüğe girmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2018/7114, K. 2018/13831, T. 29.11.2018).
Sözleşme'nin Türkiye'deki uygulama usulü 5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun ile düzenlenmiştir. Kanun, 1/8/2000 tarihinden sonra meydana gelen ve kapsamına giren dava ve işlere de uygulanır (5717 s.K. geçici m.1). Kanun'a göre çocuk, on altı yaşını tamamlamamış kişidir; velayet hakkı ise çocuğun bakım, gözetim ve koruma ile meskenini tayin etme hakkını ifade eder (5717 s.K. m.3).
Sözleşme yalnızca taraf devletler arasında işler. Sonradan katılan bir devlet bakımından Türkiye ile o devlet arasındaki yürürlük tarihi ayrıca belirlenebilir; örneğin Sözleşme'nin Türkiye ile Kazakistan arasındaki yürürlük tarihi 1 Temmuz 2018 olarak tespit edilmiştir (Cumhurbaşkanı Kararı, Karar Sayısı: 362, RG 23.11.2018). Bu nedenle başvurudan önce çocuğun götürüldüğü ülke ile Türkiye arasında Sözleşme'nin yürürlükte olup olmadığı kontrol edilmelidir.
Hızlı Bakış: Çocuğun İadesi Davasının Temel Kuralları
Konu | Kural | Dayanak |
Kapsamdaki çocuk | On altı yaşını tamamlamamış çocuk; çocuk 16 yaşına gelince Sözleşme uygulanmaz | 5717 s.K. m.3; 2. HD 2023/3870 |
Haksızlık ölçütü | Mutat mesken hukukuna göre velayet hakkının ihlali ve bu hakkın fiilen kullanılıyor olması | Sözleşme m.3; HGK 2017/2489 |
Başvuru | Mutat mesken ülkesinin merkezi makamına, Türkiye Merkezi Makamına (Adalet Bakanlığı) veya başka bir taraf devletin merkezi makamına | 5717 s.K. m.3, m.7 |
Davayı kim açar | Merkezi Makam adına mahallî Cumhuriyet başsavcılığı; anne ve baba davanın tarafıdır | 5717 s.K. m.7/2; 2. HD 2022/10615 |
Görevli ve yetkili mahkeme | Aile mahkemesi; başvuru sırasında çocuğun hâlen oturduğu veya koruma altına alındığı yer mahkemesi | 5717 s.K. m.6 |
Usul | Basit yargılama; öncelikle ve acele; adli tatilde de görülür; harç alınmaz | 5717 s.K. m.9, 16, 27 |
Bir yıl içinde başvuru | Çocuğun yeni ortama alışması iadeden kaçınma sebebi değildir | Sözleşme m.12; 2. HD 2016/24087 |
Ret sebepleri | Velayetin fiilen kullanılmaması, rıza veya sonradan kabul, ciddi risk, olgun çocuğun itirazı, temel hak ilkeleri | Sözleşme m.13, 20 |
Sonradan verilen velayet kararı | İade başvurusundan sonra verilen velayet kararı ret gerekçesi olamaz | 5717 s.K. m.13 |
Teslim | İade ilamı teslim emri tebliğ edilmeksizin adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce yerine getirilir | 5717 s.K. m.18; 5395 s.K. m.41/A |
Hangi Durumlar Kapsama Girer?
Kanun; velayet veya şahsi ilişki kurma hakkının ihlalinden hemen önce mutat meskeni taraf ülkelerden birinde bulunan çocuklara uygulanır ve bu hakların yer değiştirme veya alıkoyma sırasında fiilen kullanılmakta olmasını arar (5717 s.K. m.2). Hukuk Genel Kuruluna göre bir yer değiştirme veya alıkoymanın haksız sayılması için, mutat mesken devletinin hukuku uyarınca bir kişiye veya kuruma tek başına ya da birlikte tanınmış velayet hakkının ihlal edilmiş olması ve bu hakkın o sırada fiilen kullanılıyor ya da olay gerçekleşmeseydi kullanılacak olması gerekir (Sözleşme m.3; Yargıtay HGK, E. 2017/2489, K. 2018/1473).
Uygulamada iki tablo görülür. Kaçırmada çocuk, diğer ebeveynin rızası olmadan mutat mesken ülkesinden götürülür; örneğin Yargıtay, çocuğun babanın haberi olmadan İngiltere'den Türkiye'ye getirildiği bir dosyada haksız alıkoymanın varlığını kabul etmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2024/8322, K. 2024/8168, T. 01.11.2024). Alıkoymada ise çocuk, tatil veya ziyaret gibi rızaya dayalı bir nedenle yurt dışına çıkar, ancak kararlaştırılan tarihte geri götürülmez.
Her yurt dışına çıkış haksız sayılmaz. Hukuk Genel Kurulu, ailece tatile gelinen, babanın anne ve çocukları Türkiye'de bırakarak tek başına döndüğü ve iade başvurusundan önce boşanma davasında çocukların tedbiren anne yanında kalmasına karar verilen bir dosyada, çocukların gayri kanuni yollardan getirildiğinden ya da alıkonulduğundan söz edilemeyeceğini kabul etmiştir (Yargıtay HGK, E. 2017/2489, K. 2018/1473). Yargıtay ayrıca, yabancı mahkemenin ortak velayet kararında yerleşim yerini belirleme yetkisini tek başına anneye verdiği ve annenin baba ile çocuğun kişisel ilişkisine engel olmadığı bir dosyada çocuğun kaçırıldığından söz edilemeyeceğine karar vermiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2018/7114, K. 2018/13831).
Başvuru ve Dava Nasıl Başlar?
Velayet hakkı ihlal edilerek çocuğun yerinin haksız olarak değiştirildiğini veya alıkonulduğunu ileri süren kişi, kurum veya kuruluş; çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin merkezi makamına, Türkiye Merkezi Makamına veya Sözleşme'ye taraf diğer herhangi bir devletin merkezi makamına başvurabilir (5717 s.K. m.7/1). Türkiye'de Merkezi Makam Adalet Bakanlığıdır ve Sözleşme'den doğan yükümlülükler mahallî Cumhuriyet başsavcılıkları aracılığıyla yerine getirilir (5717 s.K. m.3, m.4).
Merkezi Makam önce çocuğun yerinin tespiti ve korunması için gerekli tedbirleri alır; çocuğun kaçıran kişinin rızasıyla iadesini veya sulh yoluyla çözümü sağlamaya çalışır; bu mümkün olmazsa yetkili mahkemede dava açar (5717 s.K. m.5). İade davaları Merkezi Makam adına mahallî Cumhuriyet başsavcılığınca açılır; yabancı merkezi makamın gönderdiği belgelerin tasdiki aranmaz (5717 s.K. m.7/2-3).
Dava başsavcılıkça açılsa da ebeveynler yargılamanın dışında değildir. Yargıtay'a göre Merkezi Makam tarafından çocuğun iadesi için açılan davalarda anne ve baba davanın tarafıdır ve yargılamanın bütün aşamalarında tebligatla haberdar edilmelidir; iadeyi isteyen babaya tebligat yapılmadan istinaf incelemesi yapılması bozma sebebi sayılmıştır (Yargıtay 2. HD, E. 2022/10615, K. 2023/225, T. 17.01.2023).
Bu Kanun'un uygulanmasından doğan dava ve işler harca tabi değildir; yargılama masrafları kovuşturma ödeneğinden karşılanır, ancak davayı kaybedene yükletilir. Başvuruda bulunan adına avukat veya müşavir katılımından doğan masraflar ile çocuğun iadesi sebebiyle doğan masraflar bu ödenekten karşılanmaz (5717 s.K. m.27). Başvuran adli yardımdan yararlanabilir (5717 s.K. m.28).
Yargılama Nasıl İşler?
Mahkeme esasa girmeden önce çocuğun iadesini uzmanlardan da yararlanarak sulh yoluyla teşvik eder; sulh sağlanamazsa esas hakkında karar verir (5717 s.K. m.8). Davaname duruşma günüyle birlikte taraflara tebliğ edilir; Kanun'dan doğan dava ve işler basit yargılama usulüne göre öncelikle ve acele görülür ve adli tatilde de görülür (5717 s.K. m.9, m.16).
Geçici koruma tedbirleri: Mahkeme, çocuğun yüksek yararının tehlikeye düşmesini önlemek için dava sonuna kadar çocuğun bir akrabaya teslimine, güvenilir bir aile yanına veya resmî ya da özel bir kuruma yerleştirilmesine karar verebilir (5717 s.K. m.10).
Geçici şahsi ilişki: Dava sonuçlanıncaya kadar başvuran ile çocuk arasında geçici şahsi ilişki kurulabilir (5717 s.K. m.11/2).
Yerin değiştirilmemesi: Mahkeme, iade işlemleri sonuçlanıncaya kadar çocuğun yurt dışına çıkışının geçici olarak durdurulmasına, pasaport işlemlerinin durdurulmasına, okul, muhtarlık veya nüfus kayıtlarının değiştirilmesinin durdurulmasına, pasaport veya kimlik kayıtlarına el konulmasına ve çocuğun belirli aralıklarla kontrol edilmesine karar verebilir (5717 s.K. m.24).
Bu tedbirler Lahey süreci başladıktan sonra uygulanır. Kaçırma henüz gerçekleşmeden çocuğun yurt dışına çıkarılması riskine karşı alınacak önlemler ise, boşanma veya ayrılık davası sürüyorsa hâkimin çocukların bakım ve korunmasına ilişkin aldığı geçici önlemler kapsamında değerlendirilebilir (TMK m.169).
Bir Yıllık Süre ve On Altı Yaş Sınırı
Yargıtay'ın aktardığı Sözleşme metnine göre, çocuğun yeri kanuna aykırı olarak değiştirilmiş veya çocuk alıkonulmuşsa ve müracaat anında yer değiştirme veya alıkonulmadan itibaren bir yıldan az zaman geçmişse, müracaatta bulunulan makam çocuğun derhal geri dönmesini emreder; bir yıllık sürenin sona ermesinden sonra müracaat edilmişse de çocuğun yeni çevresine intibak ettiği tespit edilmedikçe geri dönmesini emretmesi gerekir (Sözleşme m.12; Yargıtay 2. HD, E. 2017/6098, K. 2017/12945, T. 20.11.2017).
Yargıtay'a göre çocuğun yaşadığı ortama alışmış olmasının iadeden kaçınma sebebi sayılabilmesi için, yer değiştirme veya alıkonulmadan itibaren bir yıl geçtikten sonra iade başvurusunda bulunulmuş olması gerekir; bir yıl geçmeden başvurulan dosyada alışmaya dayanılarak iadeden kaçınılamaz (Yargıtay 2. HD, E. 2016/24087, K. 2016/15092, T. 23.11.2016). Hukuk Genel Kurulu da bir yıldan sonra yapılan başvurularda mahkemenin, Sözleşme'nin 13 ve 20. maddelerindeki sebepler yanında çocuğun yeni çevresine uyum sağlayıp sağlamadığını da gözeteceğini belirtmiştir (Yargıtay HGK, E. 2017/2489, K. 2018/1473).
Süre, Sözleşme'deki ifadeyle yer değiştirme veya alıkonulma tarihinden işler. Tatil gibi rızaya dayalı bir çıkışta alıkoyma, kararlaştırılan dönüş tarihinde çocuğun geri getirilmemesiyle ortaya çıkar. Bu nedenle dönüş tarihinin yazılı olarak belirlenmiş olması, hem alıkoymanın hem de başlangıç tarihinin ispatını kolaylaştırır.
Sözleşme çocuk on altı yaşına geldiğinde uygulanmaz. Yargıtay, iadesi istenen çocuğun temyiz incelemesi sırasında on altı yaşını bitirdiği bir dosyada, çocuğun Sözleşme'nin uygulama alanından çıktığını belirterek o çocuk yönünden karar verilmesine yer olmadığı kararı verilmesi için hükmü bozmuştur (Sözleşme m.4; Yargıtay 2. HD, E. 2023/3870, K. 2023/2410, T. 17.05.2023). Bu nedenle 16 yaşına yaklaşan çocuklarda gecikmeden hareket etmek ayrıca önem taşır.
İade Talebi Hangi Hâllerde Reddedilebilir?
İade talebinin incelenmesinde önce yer değiştirmenin veya alıkoymanın haksız olup olmadığı belirlenir; haksızlık yoksa talep bu nedenle reddedilir (Yargıtay HGK, E. 2017/2489, K. 2018/1473). Haksızlık varsa asıl olan iadedir; Hukuk Genel Kuruluna göre bu genel kurala Sözleşme'nin 12/2, 13 ve 20. maddeleriyle istisnalar getirilmiştir (Yargıtay HGK, E. 2022/145, K. 2022/276). Bu istisnalar şunlardır:
Çocuğun bakımını üstlenen kişi veya kurumun yer değiştirme veya alıkoyma döneminde koruma hakkını etkili şekilde yerine getirmemesi ya da yer değiştirmeye veya alıkoymaya muvafakat etmesi veya daha sonra kabul etmesi (Sözleşme m.13/1-a).
Geri dönmesinin çocuğu fiziki veya psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağı ya da başka bir şekilde müsamaha edilemeyecek bir duruma düşüreceği yolunda ciddi bir risk bulunması (Sözleşme m.13/1-b).
Çocuğun geri dönmek istememesi ve görüşünün göz önünde bulundurulmasının uygun olacağı bir yaşa ve olgunluğa erişmiş olması (Sözleşme m.13/2).
Geri dönmenin, talepte bulunulan devletin insan haklarının korunması ve temel hürriyetlerine ilişkin ilkelerine aykırı olması (Sözleşme m.20).
Başvurunun bir yıldan sonra yapıldığı hâllerde çocuğun yeni çevresine uyum sağlamış olması (Sözleşme m.12/2).
Mahkeme bu şartları değerlendirirken çocuğun sosyal durumuna ilişkin olarak merkezi makamın veya mutat mesken devletinin diğer yetkili makamlarının sağladığı bilgileri göz önünde bulundurur (Sözleşme m.13 son fıkra; Yargıtay HGK, E. 2017/2489, K. 2018/1473).
Velayet kararlarının etkisi bakımından 5717 sayılı Kanun açıktır: iade başvurusunun yapılmasından sonra verilmiş bir velayet kararı, iade talebinin reddine gerekçe oluşturmaz (5717 s.K. m.13). Türkiye'de açılan boşanma davasında verilen geçici velayet kararının etkisi konusunda ise Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ile Hukuk Genel Kurulu farklı sonuçlara ulaşabilmiştir. Daire, geçici velayetin davalıya bırakılmasının Sözleşme bakımından önemi bulunmadığını belirterek ret kararlarını bozmuş; Hukuk Genel Kurulu ise ailece tatile gelinen ve geride kalan ebeveynin anne ile çocuğu Türkiye'de bırakarak tek başına ülkesine döndüğü dosyalarda, boşanma ve velayet davasının açılış tarihini ve tedbir kararlarını da değerlendirerek direnme kararlarını onamıştır (Yargıtay HGK, E. 2017/2489, K. 2018/1473; Yargıtay HGK, E. 2022/145, K. 2022/276). Bu nedenle davaların ve kararların tarihleri ile tarafların o tarihteki tutumu her dosyada ayrıca incelenir.
Ciddi Risk İstisnasının Uygulanması
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu istisnayı dar yorumlamaktadır. Daireye göre küçüğün kaçıran ebeveyn yanında bulunduğu ortama alışması ve yaş küçüklüğü Sözleşme'de iadeden kaçınma sebebi olarak kabul edilmemiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2021/3483, K. 2021/5348, T. 28.06.2021); somut koşullar itibarıyla iadenin çocuk açısından ciddi bir risk oluşturacağının ortaya konulması gerekir (Yargıtay 2. HD, E. 2024/8322, K. 2024/8168). Daire, geri dönmenin değil, çocuğun anneden ve alışık olduğu ortamdan ayrılmasının ruhsal durumunu bozabileceğini belirten bilirkişi raporunu varsayıma dayalı bulmuştur (Yargıtay 2. HD, E. 2022/7603, K. 2022/6922, T. 12.09.2022).
Risk somut delillerle ortaya konduğunda sonuç değişebilir. Yargıtay, babanın çocuğa fiziksel şiddet ve kötü muamelesinin sosyal inceleme raporu ve tanık beyanlarıyla belirlendiği bir dosyada, çocuğun mutat meskenine iadesi hâlinde fiziki ve psikolojik bir tehlikeye maruz kalacağına dair ciddi bir riskin varlığını kabul ederek iade kararını bozmuştur (Yargıtay 2. HD, E. 2017/6098, K. 2017/12945).
Hukuk Genel Kurulu ise ailece tatil için Türkiye'ye gelinen, annenin burada boşanma davası açtığı ve babanın bunu bilerek tek başına döndüğü bir dosyada çocuğun alıkonulduğundan söz edilemeyeceğini kabul etmiş; ayrıca doğduğundan beri annesinden hiç ayrılmamış ve üç yaşını doldurmamış çocuğun anne sevgi ve şefkatinden mahrum kalmasının onu fiziki ve psikolojik bir tehlikeye maruz bırakacağını belirterek ret kararını onamıştır (Yargıtay HGK, E. 2022/145, K. 2022/276, T. 08.03.2022). Babanın bu karara karşı yaptığı bireysel başvuruda Anayasa Mahkemesi aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediğine karar vermiştir (AYM, B. No: 2022/75081, 18.12.2024).
Anayasa Mahkemesi, çocuğun ortama alışmasının ve yaş küçüklüğünün tek başına iadeden kaçınma sebebi olmadığını kabul etmekle birlikte, anneye bağımlılık çağındaki çocukların anneden koparılarak iade edilmesi hâlinde maruz kalabilecekleri tehlikelerin somut olayda gözetilmesini ve iade edilecek ülkede çocuğun yaşayacağı koşulların araştırılmasını aramaktadır. Yargıtay 2. Hukuk Dairesinin yukarıdaki yaklaşımla verdiği bozma kararları üzerine kurulan iade hükümlerinin bir kısmı bu gerekçeyle ihlal sayılmıştır: Anayasa Mahkemesi, 2. HD 2021/3483 kararının konusu olan dosyada aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiğine ve yeniden yargılama yapılmasına (AYM, B. No: 2022/25700, 06.03.2024); 2. HD'nin 18.04.2024 tarihli bozma kararıyla iade kararı verilen başka bir dosyada ise ihlale, yeniden yargılamaya ve yargılama sonuçlanıncaya kadar çocukların iade edilmemesine karar vermiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2024/2653, K. 2024/2670, T. 18.04.2024; AYM, B. No: 2025/16250, 04.03.2026). Bu nedenle iadeye karşı çıkan tarafın riski somut delillerle göstermesi, iadeyi isteyen tarafın da mutat mesken ülkesindeki yaşam koşullarını belgelemesi önem taşır.
Çocuğun Görüşü
Çocuğun itirazı, ancak görüşünün dikkate alınmasının uygun olacağı bir yaşa ve olgunluğa ulaşmışsa ret sebebi olabilir (Sözleşme m.13/2). Yargıtay, 2013 doğumlu ve idrak çağında olduğu kabul edilen çocuğun annesiyle Türkiye'de kalmak istediğini ısrarla belirttiği, ayrıca şiddet nedeniyle mutat mesken ülkesinden ayrıldıklarının sabit görüldüğü ve anne bakımından ayrılmanın ciddi risk oluşturacağının da kabul edildiği bir dosyada iade talebinin reddine ilişkin kararı onamıştır (Yargıtay 2. HD, E. 2024/5957, K. 2024/5803, T. 12.09.2024 ile onanan karar). Çocuğun beyanının yönlendirme altında verilip verilmediği uzman raporuyla birlikte değerlendirilebilir.
Velayet Davasıyla İlişkisi
İade davası velayetin esasını çözmez. Çocuğun iadesine karar verilmişse bu hükümde ayrıca velayete ilişkin karar verilmez; iade talebi reddedilirse velayete dair karar verilebilir (5717 s.K. m.12). Görülmekte olan bir iade davası sırasında velayet davası da açılmışsa velayet davası bekletilir; iki dava birleştirilmişse tefrik edilerek önce iade davası sonuçlandırılır (5717 s.K. m.14, m.15).
Çocuğun velayetine ilişkin genel ölçütler için boşanmada velayet nasıl belirlenir ve ortak velayet yazılarımıza bakabilirsiniz.
Görevli ve Yetkili Mahkeme
Bu Kanun'un uygulanmasından doğan dava ve işlerde görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde 4787 sayılı Kanun'un 2. maddesinin ikinci fıkrası uygulanır; bu hükme göre aile mahkemesi kurulamayan yerlerde aile mahkemesinin görevine giren davalara Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenen asliye hukuk mahkemesince bakılır (5717 s.K. m.6/1; 4787 s.K. m.2/2). Yetkili mahkeme, iade başvurusunun yapıldığı sırada çocuğun hâlen oturduğu veya koruma altına alındığı yer mahkemesidir (5717 s.K. m.6/2).
Çocuk Ankara'da bulunuyorsa dava, çocuğun oturduğu veya koruma altına alındığı yerin bağlı olduğu aile mahkemesinde görülür. Uluslararası boyutu olan aile uyuşmazlıklarında hukuki destek için Ankara boşanma avukatı sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz.
İade Kararının Yerine Getirilmesi
Çocuğun iadesine veya şahsi ilişki kurulmasına dair kararlar kesinleştiğinde yerine getirilir; bu kararlara karşı Merkezi Makam, başvuran veya davalı kanun yoluna başvurabilir (5717 s.K. m.17). İade ilamları, 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu'nun Dördüncü Kısım hükümlerine göre teslim emri tebliğ edilmeksizin yerine getirilir (5717 s.K. m.18/1). Bu işlemleri Adalet Bakanlığınca kurulan adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlükleri, psikolog, pedagog, sosyal çalışmacı gibi uzmanlar aracılığıyla yürütür; müdürlük bulunmayan yerlerde bu görevleri Bakanlıkça belirlenen hukuk mahkemeleri yazı işleri müdürlüğü yerine getirir. Teslim, müdürlükçe belirlenen teslim mekânlarında gerçekleştirilir (5395 s.K. m.41/A, m.41/D).
Çocuğu alıkoyan kişi, müdürlüğün isteği hâlinde çocuğun bulunabileceği yerleri göstermek zorundadır; kolluk, müdürlüğün yazılı başvurusu üzerine yardım etmekle yükümlüdür (5717 s.K. m.19/2, m.20). İlamın yerine getirilmesinin çocuğun gelişimini ağır bir tehlike altında bırakacağı uzmanca tespit edilirse teslim işlemleri tehlike ortadan kalkıncaya kadar ertelenir (5717 s.K. m.22). Teslim, başvuranın veya tayin edeceği kişinin ya da kurum yetkilisinin huzurunda yapılır (5717 s.K. m.23).
İlamın icrası sırasında çocuğu gizleyen veya icradan sonra tekrar kaçıran taraf, bu fiillere iştirak edenler ve Kanun'a göre yapılan tebliğ, tedbir ve emirlere uymayanlar hakkında 5395 sayılı Kanun'un 41/F maddesi uygulanır (5717 s.K. m.25). Bu maddeye göre çocuk teslimine ilişkin emre aykırı hareket edenler ile emrin yerine getirilmesini engelleyenler, bir ay içinde yapılacak şikâyet üzerine, fiil suç teşkil etse dahi, üç aya kadar; kişisel ilişki kurulmasına ilişkin emre aykırılıkta ise üç günden on güne kadar disiplin hapsiyle cezalandırılır. Şikâyetten vazgeçilmesi hâlinde ceza düşer; çocuk teslimine ilişkin emre aykırılıkta çocuğun velayet hakkı sahibine teslim edilmesi de cezayı düşürür (5395 s.K. m.41/F).
Yargılama Uzarsa: Anayasa Mahkemesi Kararları
Anayasa Mahkemesi, Lahey Sözleşmesi kapsamındaki taleplerin ivedilikle sonuçlandırılması gerektiğini vurgulamaktadır. Mahkeme, çocuğun iadesi için açılan davanın üç yıl sürdüğü ve bu süreçte baba ile çocuk arasında uzun süre görüşme sağlanamadığı bir başvuruda, sürecin ivedilikle tamamlanmasına ilişkin pozitif yükümlülüklerin yerine getirilmediğine karar vermiştir (AYM, B. No: 2018/34860, 12.01.2021). Başka bir başvuruda Mahkeme, hem ret gerekçesinin denetlenebilir biçimde somutlaştırılmamasını hem de yargılamanın aslında bulunmayan bir usul eksikliği nedeniyle üç yıl sürmesini aile hayatına saygı hakkının ihlali saymıştır (AYM, B. No: 2015/10826, 17.07.2018).
Bu nedenle başvurunun gecikmeden yapılması, yargılama sırasında geçici şahsi ilişki talebinde bulunulması ve tebligat ya da teslim aşamasındaki aksaklıkların belgelenmesi önem taşır.
Yanlış Bilinenler
"Kaçıran eş Türkiye'de geçici velayet alırsa iade önlenir." İade başvurusundan sonra verilen velayet kararı ret gerekçesi olamaz (5717 s.K. m.13). Hukuk Genel Kurulu ise boşanma ve velayet davasının açılış tarihini ve geride kalan ebeveynin tutumunu da değerlendirmektedir (Yargıtay HGK, E. 2017/2489, K. 2018/1473; Yargıtay HGK, E. 2022/145, K. 2022/276).
"Çocuk küçükse iade edilmez." Yaş küçüklüğü ve ortama alışma tek başına iadeden kaçınma sebebi sayılmamaktadır (Yargıtay 2. HD, E. 2021/3483, K. 2021/5348). Ancak anneye bağımlılık çağındaki çocukta somut riskler ve iade edilecek ülkedeki koşullar araştırılmalıdır (Yargıtay HGK, E. 2022/145, K. 2022/276; AYM, B. No: 2022/25700, 06.03.2024).
"İade kararı velayeti belirler." İade hükmünde velayete ilişkin karar verilmez; velayet uyuşmazlığı ayrıca çözülür (5717 s.K. m.12).
"Dava için avukat tutmak ve harç ödemek zorunludur." Dava Cumhuriyet başsavcılığınca açılır ve harca tabi değildir; ancak başvuran adına avukat masrafları kovuşturma ödeneğinden karşılanmaz (5717 s.K. m.7/2, m.27).
Sık Sorulan Sorular
5717 sayılı Kanun nedir?
5717 sayılı Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yön ve Kapsamına Dair Kanun, velayet hakkı ihlal edilerek Sözleşme'ye taraf bir ülkeden diğerine götürülen veya alıkonulan çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkeye iadesine veya şahsi ilişki kurma hakkının kullanılmasına dair 1980 tarihli Lahey Sözleşmesi'nin uygulanmasını sağlayan usul ve esasları düzenler (5717 s.K. m.1).
Lahey Sözleşmesi kapsamında başvuru nereye yapılır?
Çocuğun mutat meskeninin bulunduğu ülkenin merkezi makamına, Türkiye'de Merkezi Makam olan Adalet Bakanlığına veya Sözleşme'ye taraf diğer herhangi bir devletin merkezi makamına başvurulabilir (5717 s.K. m.3, m.7/1).
Davayı kendim mi açmalıyım?
Hayır. Çocuğun iadesi davası Merkezi Makam adına mahallî Cumhuriyet başsavcılığınca açılır (5717 s.K. m.7/2). Ancak anne ve baba davanın tarafıdır ve yargılamanın bütün aşamalarında tebligatla haberdar edilmelidir (Yargıtay 2. HD, E. 2022/10615, K. 2023/225).
Bir yıllık süre geçerse iade hakkı düşer mi?
Düşmez. Bir yıldan sonra yapılan başvurularda da çocuğun yeni çevresine intibak ettiği tespit edilmedikçe iadesine karar verilmesi gerekir (Sözleşme m.12). Anayasa Mahkemesine göre bu istisnada, çocuğun bulunduğu ülkede alışkın olduğu bir ortamın varlığını iddia eden tarafın bunu kanıtlaması gerekir (AYM, B. No: 2015/10826, 17.07.2018). Bir yıl içinde yapılan başvurularda ise çocuğun yeni ortama alışmasına dayanılarak iadeden kaçınılamaz (Yargıtay 2. HD, E. 2016/24087, K. 2016/15092).
İade talebi hangi hâllerde reddedilebilir?
Koruma hakkının fiilen kullanılmaması, yer değiştirmeye veya alıkoymaya muvafakat ya da sonradan kabul, iadenin çocuğu ciddi bir fiziki veya psikolojik tehlikeye maruz bırakması, yeterli yaş ve olgunluktaki çocuğun itirazı, temel hak ilkelerine aykırılık ve bir yıldan sonraki başvurularda çocuğun yeni çevresine uyumu hâllerinde reddedilebilir (Sözleşme m.12, 13, 20). Yargıtay 2. Hukuk Dairesi yaş küçüklüğünü ve ortama alışmayı tek başına yeterli görmemektedir (Yargıtay 2. HD, E. 2021/3483, K. 2021/5348); Anayasa Mahkemesi ise anneye bağımlılık çağındaki çocuklarda iade edilecek ülkedeki koşulların ve anneden ayrılmanın etkisinin araştırılmasını aramaktadır (AYM, B. No: 2025/16250, 04.03.2026).
Kaçıran eş velayet kararı alırsa ne olur?
İade başvurusundan sonra verilmiş bir velayet kararı, iade talebinin reddine gerekçe oluşturmaz (5717 s.K. m.13). Ancak Hukuk Genel Kurulu, boşanma ve velayet davasının açılış tarihini ve geride kalan ebeveynin bunu bilerek ülkesine dönmesini de değerlendirmiştir (Yargıtay HGK, E. 2022/145, K. 2022/276). Görülmekte olan iade davası sırasında açılan velayet davası ise iade davası sonuçlanıncaya kadar bekletilir (5717 s.K. m.14).
Çocuk yargılama sırasında 16 yaşını doldurursa ne olur?
Sözleşme çocuk on altı yaşına geldiğinde uygulanmaz. Yargıtay, temyiz incelemesi sırasında 16 yaşını bitiren çocuk yönünden karar verilmesine yer olmadığına hükmedilmesi gerektiğini belirtmiştir (Yargıtay 2. HD, E. 2023/3870, K. 2023/2410).
İade davası için harç ödenir mi?
Hayır. Kanun'un uygulanmasından doğan dava ve işler harca tabi değildir; yargılama masrafları kovuşturma ödeneğinden karşılanır ve davayı kaybedene yükletilir. Başvuran adına avukat masrafları ise bu ödenekten karşılanmaz (5717 s.K. m.27).
İade kararı verildi ama çocuk teslim edilmiyor; ne yapılabilir?
İade ilamı, teslim emri tebliğ edilmeksizin 5395 sayılı Kanun'a göre adli destek ve mağdur hizmetleri müdürlüğünce (müdürlük bulunmayan yerlerde Bakanlıkça belirlenen yazı işleri müdürlüğünce) yerine getirilir (5717 s.K. m.18/1; 5395 s.K. m.41/A). Çocuğu gizleyen, tekrar kaçıran veya Kanun'a göre yapılan emirlere uymayanlar hakkında 5395 sayılı Kanun'un 41/F maddesi uygulanır ve şikâyet üzerine disiplin hapsine hükmedilebilir (5717 s.K. m.25).
İlgili Yazılarımız
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza özgü hukuki değerlendirme için bir avukata danışınız.
Av. Murat Akman — Ankara Boşanma ve Aile Hukuku Avukatı. Detaylı bilgi ve randevu için: www.muratakman.com
Son güncelleme: 2 Kasım 2026
