Atış Artığı (Barut İzi) Nedir? Svap, Rapor ve Delil Değeri

Kısa cevap: Atış artıkları, ateşli silahla atış yapıldığında kapsül, barut, kovan ve mermi çekirdeğinden açığa çıkan, çoğu mikron boyutundaki parçacıklardır; halk arasında “barut izi” olarak bilinir. Elde, yüzde veya giyside bulunmaları kişinin ateş ettiğiyle uyumlu olabileceği gibi, atış sırasında silahın yakınında bulunduğunu ya da atış artığı bulunan bir silaha, kişiye veya yüzeye temas ettiğini de gösterebilir; bu nedenle atışı o kişinin yaptığını tek başına kanıtlamaz. Yargıtay, başka delille desteklenmeyen atış artığı bulgusuna dayanan mahkûmiyet kararlarını bozmaktadır. Bu nedenle rapor; analiz yöntemi, örnekleme zamanı ve usulü, bulaşma ihtimali ve dosyadaki diğer delillerle birlikte değerlendirilmelidir.

Atış Artığı ve Barut İzi Kavramları

Atış artıkları, tetik çekildiğinde ateşleme iğnesinin kapsüle vurmasıyla başlayan patlama ve yanma sürecinde yüksek ısı ve basınç altında oluşur. İki ana grup vardır: başta kapsül olmak üzere kovan, mermi çekirdeği ve namludan kaynaklanan metal içerikli inorganik partiküller ve barutun yanmamış ya da kısmen yanmış taneciklerinden oluşan organik artıklar.

Elden alınan svaplarda aranan ve gündelik dilde “barut izi” diye anılan bulgu çoğunlukla kapsül kaynaklı inorganik partiküllerdir. Bu nedenle “barut izi” ifadesi yaygın olsa da teknik olarak eksiktir: el incelemesinde asıl aranan barut değil, kapsülden gelen kurşun, baryum ve antimon içerikli partiküllerdir. Barutun yanmamış veya kısmen yanmış tanecikleri ise özellikle giysi üzerinde atış mesafesinin değerlendirilmesinde incelenir.

Kapsülün Bileşimi ve Karakteristik Elementler

Fişeğin dip kısmındaki kapsül, ateşleme iğnesinin darbesiyle tutuşan ve barutu ateşleyen küçük bir başlatıcı karışım içerir. Klasik kapsül karışımında kurşun stifnat (başlatıcı), baryum nitrat (yükseltgen), antimon sülfür (yakıt) ve tetrasen (duyarlılaştırıcı) bulunur. Formülasyon üreticiye ve mühimmat tipine göre değişir; kurşun ve antimon içermeyen kapsüllerde partiküller titanyum, çinko veya stronsiyum gibi farklı elementler içerebilir.

Artıkların büyük kısmı namlu ağzından hedefe doğru çıkar; bir kısmı ise silahın mekanizmasına bağlı olarak aralıklardan ve kovan atma boşluğundan atıcının eline, yüzüne, saçına ve giysisine saçılır. Klasik kapsüllerde bu partiküller kurşun (Pb), antimon (Sb) ve baryum (Ba) kombinasyonlarını içerir; bunların yanında kovan, mermi çekirdeği ve namludan gelen bakır, çinko veya demir gibi elementler de bulunabilir.

Analiz Yöntemi: SEM-EDS

Atış artığı incelemesinde kullanılan yöntem, raporun delil değerini doğrudan etkiler. Uluslararası uygulamada esas alınan yöntem, taramalı elektron mikroskobu ile enerji dağılımlı X-ışını spektrometresinin birlikte kullanılmasıdır (SEM-EDS; SEM-EDX olarak da anılır). Bu alandaki temel uluslararası standart ASTM E1588'dir.

Yöntemin üstünlüğü, partikülün hem görüntüsünü (boyut ve şekil) hem de element bileşimini tek tek ortaya koymasıdır. Kurşun, baryum ve antimonun tek bir partikülde birlikte bulunması, partikülü atış artığı için “karakteristik” kılar. Bu elementlerin bazı ikili bileşimlerini (örneğin antimon-baryum veya kurşun-antimon) içeren partiküller “atış artığıyla uyumlu” olarak sınıflandırılır ve daha düşük ayırt edici değer taşır; tek bir elementi içeren partiküllerin değeri daha da sınırlıdır. Değerlendirme şekil ile element bileşiminin birlikte incelenmesine dayanır; şekil tek başına belirleyici değildir.

Atomik absorpsiyon (AAS) veya kolorimetrik yöntemler gibi yalnızca element varlığını ya da miktarını ölçen yöntemler partikülün yapısını göremez. Bu yöntemlerle kurşun, antimon veya baryumun ölçülmesi, elementlerin çevresel ya da mesleki bir kaynaktan mı yoksa bir atıştan mı geldiğini ayırt etmeye elverişli değildir. Eski tarihli dosyalarda svap bantlarında yalnızca “antimona rastlandığını” bildiren raporlara rastlanabilir. Mesleki kaynak sorunu Ceza Genel Kurulunun incelediği bir dosyada da gündeme gelmiştir: Kriminal laboratuvarın uzman değerlendirmesinde, atıştan gelen antimonun oto tamirciliği, elektrik, lehim ve inşaat işleri gibi mesleki kaynaklardan bulaşan antimondan laboratuvar imkânlarıyla ayırt edilemediği bildirilmiştir. Genel Kurul, Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığının itirazını kabul ederek Özel Dairenin onama kararını kaldırmış; olay günü elektrik işiyle uğraşan ve düğünde yemek servisine yardım eden sanığın avuç içindeki artığın dokunduğu bir şeyden veya tokalaştığı birinden bulaşmış olabileceğini gözeterek mahkûmiyeti beraat gerektiği gerekçesiyle bozmuştur (Yargıtay CGK, E.2021/385, K.2023/639).

Bu nedenle raporun sonuç kısmı dikkatle okunmalıdır. Kurşun, antimon ve baryumu tek yapı içinde barındıran ve karakteristik morfolojiye sahip partiküllerin tespiti kapsül ateşlemesinden kaynaklanan atış artığına güçlü biçimde işaret eder; ancak tek başına silahı ve atışı yapan kişiyi göstermez. Raporda yalnızca element varlığından veya miktarından söz ediliyor, partikül yapısına ilişkin bir tespit bulunmuyorsa sonucun atışa bağlanma gücü aynı değildir.

Ateş Etmeyen Kişide Atış Artığı: Yakınlık ve Temas

Atış artıkları kolayca aktarılabilen partiküllerdir. Bu nedenle bir partikülün elde veya giyside bulunması kadar oraya nasıl geldiği de önemlidir. Atış anında silahın yakınında bulunan bir kişinin üzerine de partikül yerleşebilir. Ateş etmediği hâlde silaha, kovana, atış artığı bulunan bir kişiye veya yüzeye dokunan kişinin eline de partikül geçebilir. Bu nedenle elde atış artığı bulunması, kişinin ateş etmiş olmasıyla uyumlu olmakla birlikte, atış ortamında bulunduğu veya artıkla temas ettiği ihtimalini de dışlamaz; atışı kimin yaptığı diğer delillerle birlikte belirlenir.

Yargıtay bu riski kararlarında gözetmektedir. Silahla tehdit suçundan verilen bir mahkûmiyette, sanığın avuç içindeki atış artığının olaydan sonra babasına ve kardeşine ait tüfekleri kolluğa teslim ederken bulaşmış olabileceği ihtimalinin şüphe yarattığı belirtilerek hüküm bozulmuştur (Yargıtay 6. CD, E.2023/15342, K.2025/5968). Olayı haber aldıktan sonra jandarmayla birlikte olay yerine giden, taşları çekiştirerek kovan arayan ve cesedin üzerindeki battaniyeyi kaldırıp cesede bakan sanığın avuç içindeki antimonun, ateş etmekten ziyade ateş edilen silaha, yara yerine veya atış artığı bulunan şeylere dokunmaktan kaynaklanabileceği de Ceza Genel Kurulu kararında gözetilmiştir (Yargıtay CGK, E.2017/249, K.2022/631).

Bir intihar ihtimali dosyasında ise ilk derece mahkemesi; ellerin iç ve dış yüzeylerinden ayrı ayrı svap alınmadığını, olayın dar bir yatak odasında gerçekleştiğini ve olaydan sonra sanığın maktule sarıldığını, Adli Tıp Kurumu raporu ve keşif sonuçlarıyla birlikte değerlendirerek beraat kararı vermiş; bu karar Yargıtay tarafından onanmıştır (Yargıtay 1. CD, E.2022/1815, K.2024/1085).

Örnekleme Zamanı ve Usulü

Örneklemenin olaydan sonra mümkün olan en kısa sürede yapılması esastır. Buna karşılık “şu kadar saat içinde alınmalıdır” biçiminde sabit bir süre vermek teknik olarak doğru değildir; partikülün yüzeyde kalma süresi silah ve mühimmat cinsine, kişinin fiziksel özelliklerine, hava koşullarına ve olay sonrası davranışlarına göre değişir. Ellerdeki partikül sayısı zamanla ve kişinin faaliyetlerine bağlı olarak azalır; atış artığının elde günlerce kalması genellikle beklenmez. Gecikmeli alınan bir örnekte negatif sonuç, kişinin ateş etmediğini tek başına göstermez.

Dosyada şu soruların yanıtı aranmalıdır: Örnek hangi saatte alınmıştır? Kişi bu süre içinde ellerini yıkamış, giysisini değiştirmiş midir? Kelepçe takılmış, kolluk aracında taşınmış mıdır? Ellerin iç ve dış yüzeylerinden ayrı örnek alınmış mıdır? Örnekleme tutanağında bu hususların kayıt altına alınmamış olması raporun güvenilirliğini tartışmaya açabilir. Yargıtay, sanıklardan birinden olaydan iki gün sonra alınan svaplarda atış artığına rastlanmadığı, diğerinden altı gün sonra alınan svapta ise antimon bulunduğu bir dosyada, kömür yakma işiyle uğraşıldığı ve antimonun kömürde de bulunabileceği gözetildiğinde mahkûmiyete yeterli kesin ve inandırıcı delil bulunmadığını belirterek hükmü bozmuştur (Yargıtay 6. CD, E.2023/10578, K.2024/12969).

Vücut yüzeyindeki atış artığı gibi biyolojik olmayan örnekler, Ceza Muhakemesinde Beden Muayenesi, Genetik İncelemeler ve Fizik Kimliğin Tespiti Hakkında Yönetmelik m.23 uyarınca olay yeri inceleme uzmanları tarafından alınabilir. Örneğin kim tarafından, hangi saatte, vücudun hangi bölgesinden ve hangi koruma önlemleriyle alındığının tutanakla belgelenmesi, raporun sonradan denetlenebilmesi bakımından önemlidir.

Yanlış Pozitif ve Yanlış Negatif Kaynakları

Pozitif sonucun tek açıklaması atış değildir. Kurşun, baryum ve antimon; akü ve lehim işleri, bazı boyalar, cam ve kaynak işleri gibi mesleki ve çevresel kaynaklarda da bulunabilir. Yargıtay, sol el üstü svabında atış artığı bulunan ve camcılık yapan sanık bakımından camda da antimon gibi elementlerin bulunabileceğini gözeterek beraat gerektiğini belirtmiş ve mahkûmiyeti bozmuştur (Yargıtay 1. CD, E.2018/4920, K.2021/2909). Partikül bileşimini ortaya koyan SEM-EDS raporlarında mesleki veya çevresel kaynak ihtimali, tespit edilen partikül türüne göre ayrıca değerlendirilir.

Meslek savunmasının da teknik olarak araştırılması gerekir. Svapların olaydan hemen sonra ve ellerin iç ve dış yüzeylerinden ayrı ayrı alındığı bir dosyada Yargıtay, diğer eksikliklerin yanında, sanığın savunmasında belirttiği nedenle atış artığının oluşup oluşamayacağının ve artıkların ele geçen silahla uyumlu olup olmadığının uzmanlık raporuyla araştırılması gerektiğini belirterek beraat kararını bozmuştur (Yargıtay 1. CD, E.2023/1394, K.2024/8196).

Kapsül kullanan her araç atış artığı üretebilir. Kurusıkı tabancalar ve kartuşlu çivi çakma tabancaları da kapsül ateşlediğinden, gerçek bir ateşli silahtan gelenlere benzer bileşimde partiküller oluşturabilir. Yargıtay, elbise svabında atış artığı bulunan ve kurusıkı tabancayla ateş etmiş olabileceğini savunan sanık bakımından bulgunun ateşli silahtan kaynaklanıp kaynaklanmadığının ve hangi tür silahtan geldiğinin bilirkişi incelemesiyle araştırılmasını istemiştir (Yargıtay 4. CD, E.2020/531, K.2020/5445). Bozma üzerine alınan raporda kaynak işinden gelen partiküllerin atış artığıyla uyumlu olmadığı, ancak artığın hangi tür silahtan geldiğinin ayırt edilemediği bildirilmiş; Yargıtay bu durumda sanık lehine şüphe oluştuğunu kabul ederek mahkûmiyeti yeniden bozmuştur (Yargıtay 6. CD, E.2023/9995, K.2024/11715).

Kolluk kaynaklı bulaşma da bilinen bir risktir. Görevi gereği silah taşıyan veya kullanan kişilerin ellerinde atış artığı partikülleri bulunabileceğinden, yakalama sırasında kelepçe, bedensel temas, kolluk aracı ve nezarethane yüzeyleri üzerinden şüpheliye bulaşma ihtimali dosyada ayrıca değerlendirilmelidir.

Negatif sonuç da tek başına atış yapılmadığını kanıtlamaz. Ellerin yıkanması, giysi değiştirilmesi, terleme, sürtünme ve zamanın geçmesi partikül kaybına yol açar. Ağır metal içermeyen kapsüllerle yapılan atışlarda klasik kurşun-antimon-baryum üçlüsü oluşmayabilir; bu mühimmatın bıraktığı partiküller ancak incelemede ayrıca aranırsa tespit edilebilir.

Balistik inceleme ile atış artığı incelemesi ayrı incelemelerdir. Atış artığı raporu svaplarda partikül bulunup bulunmadığını ortaya koyar; silah, fişek, kovan ve mermi çekirdeğine ilişkin tespitler ise balistik incelemenin konusudur. Dosyada her ikisi de varsa birlikte değerlendirilmeleri bulgunun anlamlandırılmasında belirleyici olabilir.

Maktulde ve Giysilerde Atış Artığı: Atış Mesafesi ve İntihar Ayrımı

Atış artığı yalnızca şüpheli bakımından değil, ölen kişi ve hedef yüzeyler bakımından da önemlidir. Yara çevresinde ve giysi üzerinde biriken artıkların dağılımı atışın bitişik, yakın veya uzak mesafeden yapıldığının belirlenmesinde kullanılır; ölen kişinin ellerindeki bulgu da intihar ile öldürme ayrımında değerlendirilen verilerden biridir. Yargıtay, maktulün elinden ve üzerinden alınan svaplarda atış artığına rastlanmayan bir dosyada atış mesafesinin, atışın bitişik olup olmadığının ve bu bulgunun Adli Tıp Kurumunun ilgili ihtisas dairesinden rapor alınarak değerlendirilmesi gerektiğini belirterek hükmü bozmuştur (Yargıtay 1. CD, E.2022/6040, K.2023/868). Giysi ve svaplarda atış artığına rastlanmadığında laboratuvar atış mesafesi hakkında görüş bildiremeyebilir; nitekim Yargıtay'ın incelediği bir dosyadaki laboratuvar raporunda bu nedenle mesafe tayinine ilişkin görüş belirtilmemiştir (Yargıtay 8. CD, E.2019/24522, K.2022/854).

Ceza Yargılamasında Atış Artığı Raporunun Delil Değeri

Atış artığı raporu hâkimi bağlayan kesin bir delil değildir. CMK m.217/1 uyarınca hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırır ve bu deliller hâkimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdir edilir. Yüklenen suç hukuka uygun biçimde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir (CMK m.217/2); hukuka aykırı elde edilen deliller ise hükme esas alınamaz (Anayasa m.38/6; CMK m.206/2-a, m.230/1-b) ve hükmün böyle bir delile dayanması hukuka kesin aykırılık hâlidir (CMK m.289/1-i).

Yargıtay, el svabında antimon bulunduğunu bildiren raporun aynı zamanda bu bulgunun ateş etmiş kişiye temas veya yakınlıkla da oluşabileceğini belirttiği ve raporu destekleyen başka delil bulunmadığı bir dosyada, beraat yerine mahkûmiyet kararı verilmesini bozma sebebi yapmıştır (Yargıtay 8. CD, E.2019/24228, K.2022/4577). Kasten öldürme suçuna ilişkin güncel bir kararda da sağ el, yüz ve elbise svaplarındaki atış artıklarının ateş etmekten ziyade silaha, yara yerine veya atış artığı bulunan şeylere dokunmaktan da kaynaklanabileceği ve bu nedenle sanığın eylemi gerçekleştirdiği iddiasını “kuvvetli bir ihtimalden öteye” geçiremediği belirtilerek mahkûmiyet bozulmuştur (Yargıtay 1. CD, E.2024/3642, K.2025/5416).

Buna karşılık bulgu, tanık beyanları, balistik inceleme ve olay yeri tespitleri gibi başka delillerle desteklendiğinde mahkûmiyete dayanak delillerden biri olabilir. Yargıtay, mağdur ile tanığın ilk beyanlarında ateşin sanığın da aralarında bulunduğu iki kişinin bulunduğu yerden açıldığını belirtmeleri ve sanığın sol el ile yüz svaplarında atış artığı tespit edilmesi karşısında sanık hakkında verilen beraat kararını bozmuştur (Yargıtay 1. CD, E.2023/5907, K.2024/4844).

Aynı özen sanık lehine sonuçlar için de gösterilir. Rapor sanığın el svaplarında atış artığına rastlanmadığını bildirdiği hâlde bulgunun olumlu kabul edilerek kurulan hüküm kanun yararına bozulmuş (Yargıtay 4. CD, E.2018/5003, K.2018/15551); alındığı hâlde incelendiğine dair rapor bulunmayan svaplar hakkında araştırma yapılmadan hüküm kurulması da bozma sebebi sayılmıştır (Yargıtay 8. CD, E.2015/11694, K.2016/3272).

Rapora İtiraz ve Uzman Mütalaası

Bilirkişi incelemesi tamamlandığında taraflara, yeni bilirkişi incelemesi yapılması veya itirazlarını bildirmeleri için istemde bulunabilmeleri amacıyla süre verilir (CMK m.67/5). Cumhuriyet savcısı, katılan, vekili, şüpheli veya sanık ile müdafii, rapor hakkında uzmanından bilimsel mütalaa da alabilir (CMK m.67/6). Bilirkişinin duruşmada dinlenmesi ve rapor yetersiz görülürse yeni bir inceleme yapılması da istenebilir.

İtirazın hangi noktalara yöneltildiği belirleyicidir: örnekleme zamanı ve usulü, koruma zinciri, kullanılan yöntemin partikül morfolojisini tespit edip etmediği, raporun “karakteristik” mi yoksa “uyumlu” mu dediği, mesleki ve çevresel kaynaklar ile bulaşma ihtimalinin değerlendirilip değerlendirilmediği. Genel nitelikli bir itiraz yerine somut ve ölçülebilir gerekçelerin sunulması, itirazın sonuç doğurma ihtimalini artırır.

Ankara'da ceza mahkemeleri Sıhhiye'deki Ankara Adliyesi'nde görev yapmaktadır. Etimesgut ve Sincan gibi Ankara Batı Adliyesi'nin yargı çevresindeki ilçeler bakımından yetki kurallarına göre Ankara Batı Adliyesi'ndeki mahkemeler yetkili olabilir. Ceza yargılamasındaki hizmetlerimiz için Ankara Ceza Avukatı sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Barut izi elde ne kadar süre kalır?

Sabit bir süre yoktur; ancak atış artığının elde günlerce kalması genellikle beklenmez. Partikül sayısı zamanla ve kişinin olay sonrası faaliyetlerine bağlı olarak azalır; kalma süresi silah ve mühimmat cinsine, terlemeye, hava koşullarına ve kişinin davranışlarına göre değişir. Bu nedenle örnekleme olaydan sonra mümkün olan en kısa sürede yapılmalıdır.

Atış artığı bulunması tek başına suçu kanıtlar mı?

Hayır. Bulgu, kişinin ateş etmiş olmasıyla uyumlu olabileceği gibi, atış sırasında silahın yakınında bulunduğuna veya atış artığı bulunan bir silaha, kişiye ya da yüzeye temas ettiğine de işaret edebilir; atışı yapan kişiyi tek başına belirlemez. Yargıtay, başka delille desteklenmeyen atış artığı bulgusuna dayanan mahkûmiyet kararlarını bozmaktadır.

Ateş etmediğim hâlde elimde atış artığı çıkabilir mi?

Evet. Atış anında silahın yakınında bulunan veya silaha, atış artığı bulunan bir kişiye ya da yüzeye dokunan kişilerde de atış artığı tespit edilebilir. Kelepçe, kolluk aracı ve silah taşıyan görevlilerle temas üzerinden bulaşma da mümkündür. Akü, lehim, cam, kaynak ve bazı boyalar gibi mesleki ve çevresel kaynaklar da benzer elementler içerebilir.

Atış artığı ile barut izi aynı şey midir?

Gündelik dilde aynı anlamda kullanılır; ancak elden alınan svaplarda aranan bulgu çoğunlukla barut değil, kapsülden gelen kurşun, baryum ve antimon içerikli partiküllerdir. Barutun yanmamış veya kısmen yanmış tanecikleri ayrı bir artık türüdür.

Atış artığı analizinde hangi yöntem kullanılır?

Uluslararası uygulamada esas alınan yöntem SEM-EDS'tir ve bu alandaki temel standart ASTM E1588'dir. Yalnızca element varlığını (örneğin antimon) bildiren raporlar bulgunun kaynağını ayırt etmeye elverişli değildir.

Kurusıkı tabancayla ateş edilirse elde atış artığı çıkar mı?

Çıkabilir. Kurusıkı tabancalar da kapsül ateşlediğinden benzer bileşimde partiküller oluşabilir. Yargıtay, bu yöndeki savunma karşısında bulgunun hangi tür silahtan geldiğinin araştırılmasını istemiş ve bu ayırt edilemediğinde sanık lehine şüphe oluştuğunu kabul etmiştir.

Atış artığı raporuna nasıl itiraz edilir?

Bilirkişi incelemesi tamamlandığında verilen süre içinde itiraz bildirilebilir, yeni inceleme istenebilir ve rapor hakkında uzmanından bilimsel mütalaa alınabilir (CMK m.67/5-6). İtirazın örnekleme zamanı ve usulü, analiz yöntemi, partikül türü ve bulaşma ihtimali gibi somut noktalara dayandırılması önemlidir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır. Atış artığı raporunun delil değeri her dosyada örnekleme koşullarına, analiz yöntemine ve diğer delillere göre değişir; somut dosya için bir avukattan destek alınması önerilir.

Av. Murat Akman — Ankara Ceza Avukatı. Detaylı bilgi ve randevu için: www.muratakman.com

Son güncelleme: 15 Ekim 2026